^. ^ 



O/^ 












•^^' -V 






V' 



















,s*" *^.^?^ 






"-^^ 









< '' 1 




" U I \ V. B. a ^Z* -> N *-' \^ 






c«" 



I: 






^^' l^^i / V VV v.^. 




^^ 




^■J:-' 



.'/ -i 




/,-x^ 







•I 




CYNNORTHWY 



YMDEITHWYR SEIOK: 

SEF, 

CYNNYGIAD I SYIVIMUD YMAITH AMRYW KWYSTEAU 
I ALLAN O'R FFORDD, 

PERTHYNOL I 

GREFYDD 

i ATHRAWIAETHOL, PROFIADOL, 

AC 

YMARFEROL. 



Gan ROBERT HALL. \l 

Y rhai llarialdd a hyfibrdda efe mewn barn, SaL x•4-^ 9,. 



Wedi ei g;^-f;ci:'^ii allano^r ail argraphiad vn Sao-'neg, er burld i'r Cjiuns. 



MEETKYR TYDFIL; 
AEGrvAFHWYD GAN WILLIAM WILLIAMS* 



1808. 







31 



RIIAGYMADRODD, 

Gan Dr. RYLAND. J Q 



M' 



AE vvyth ar hiigain o flynyddau ^^edi myned 
^,^ heibio er pan draethvvyd y bre^eth hon, yli 
nihulpit fy nhad^ yn Northampton, o tiaen Cymmanfa 
y Bedyddvvyr, ond darfu gwedyii i iNir. Ha/l «i hym- 
elaethu i laintioITr traelhawd canlynol. Ac fel yr 
oeddwn i y pryd hynny yn cyduno ag amryvv eraill 
am gael ci chyhoeddi, darfu i mi gvvedyn ei darllaiu 
amryvv vveitbiau gyda mawr fodlonrwydd^ gan bynny, 
pan ddanfooodd cyhoeddwr yr argrapbiad presennol 
attaf am ragymadiodd, nid oeddwn yn teimlo un math 
o betrusder, ond yr byn ag oedd yn tarddu oddiwrth 
y boreupl argrapbiadau o anrliydedd at nn o'r doetbaf 
i'r goreu o ddynion^ ar ba nn yr oeddwn yn arfer dis- 
jwyl gyda'r fath barcb^ fel ag' oeddwn yn teimlo'r 
swydd yn rbyfygus ac yn drabaus. Ond pan wyf ya 
ystyriaid ei fod wedi ei sytnmnd o*n byd ni er ys mvvy 
nag un flynedd ar bnmtheg (ac mewn gwirionedd nid 
wyt' yn hiraethu nnvy am un dyn)I ac yn ystyriaid 
bod llawer gwedi uno a'n beglvvysydd wedi ei farvvo]- 
aeth, pa rai na cbaivsant erioed o'r cyfleustra i iawu 
brisio ei vvertb ; yr vvyf yn edrycb nad yvv yn ormod 
i mi, i dystio mewn pa gyaimaint o barcb yr oedd ef 
gan y rbei'ny a gavvsant y pleser o fod yn a(laabv^'^dus 
ag ef. GaJluoedd nr.turiol eryfion, duwioldeb gwres-* 
og, dwfa yiwirferiadau'r mcddwl, llawer o dreialoa 
neillduol asancteiddiedig, gyda neillduo! ennainc oddi- 
wrth yr an sanctaidd, oedd yn ei wneuthnr yn ddyn 
o ddeall bywiog yn ofn yr Arglwydd. Vr oedd'^ef 
wedi cael ei ddwfn argyhoeddi o^eu.ogrwydd a llyg- 
redd y natur ddyno!, ac yn dra se!(;g dros arglwydd- 
iaeih efFeithioI ras; ond nid yn Jlai ei ofal'aui du- 
fewnol sancteiddrwydd a ch-efydd fucbeddawl ; yr 
oedd ef yn ofalus i rodio y'ngbanol llwybrau cyfiawn- 
der^ ac ya ocheJgar rhag trui o'r neiildu i'r de nag i'r 

I 



IV 

aswy.—Yr oedd yn agored i argyboeddiad, ac ewyll- 
ysgar i ganiyn goleuni'r dadguddiad dwyib!^ i ba ]e 
bynnag y byddai iddo gael ei arwain ganddo ; yr oedd 
ef yn credu, o ddeutu pedair biynedd ar ddeo cyn ei 
farwolaeth^ ei fod gwedi trefnu ffordd invvy rhagorol, 
gogyfer a dehongli rhai pynciau dyrus ac anhawdd 
niewn duwinyddiaetb, nag oedd ef wedi ei gymeryd 
ym moreuddydd ei vveinidogaeth. Nid oedd yn galw 
un dyn ar y ddaear yn athro, mevvn peithynas i'vv 
feddyliau crefyddol, and yr oedd yn cynieryd hyfryd- 
wch neillduol yn ysgrifeniadau y rhaglavv EDWAni>s; 
a dwy bregeth o waith Mr. Smalky (pa rai a fenlhjc- 
cais gan ein hybarch gvfaill Mr. Nentoii o Gluey, a 
cbwedi eu hail ysgrifenu^ rhoddes eu benthyg hwy i 
Mr, Hall), a fuant yn llawer o gynorthwy tu ag at ei 
gadarnhau yn ei grediniaeth, sef, nad yw anally moesol 
pechaduriaid^ ddim yn eu gvvneulhur yn esgiisodol> 
am ddiystyru galwad yr Efengyl, mvvy nag niae'n eu 
gwneuthiir yn esgusodol am droseddu gorchijinynion 1/ 
gyfraith. Canys ni air eilhaf anewyllysgarwch, i 
barchu dwyfol azcdurdod, ddim rhyddliau un creadur 
ihesymol^ oddi wrth y rhwymau sydd arno i ufoddbau 
i orchymynion Duvv ; felly nis gall eithaf atgasrvvydd 
pecliadur i hdichu caredigrzcydd Duvv ein Hiacbawd- 
va\ ddim ei ryddhau addiwrth y rhwymedigaeth sydd 
an]o yn ddiolchgar i gydsynio a i wahoddiadati. At 
yr un pryd, Mr. Mall a, barhaodd i fod mor daer eir- 
iolvvr ag erioed dros angenrheidrwydd ac effeithioldeb 
y dwyfol ddilanwad^ i gymmeil pechaduriaid neu 
saint, i gydsynio yn ddiragrith a u dyledswyddau an- 
bepgorof; ac yr oedd yn cael ei gadarnhau yn fvvy 
yn y grediniaeth o arglvvyddiaetb rhydd ras, trvvy ys- 
tyried fod cyndynrwydd anesgusodbl y natur ddynof^ 
yr byn sydd yn gwneuthur gorchwyliaeth yr Ysbryd 
Glan nor angenrh^idiol, ar yr un pryd, yn proii ein 
bod yn hollol anheilwng o'i gyfryngdod. Pa fwyaf 
yw ein banevvyllysgarwch i ddychwelyd at Dduw, yii 
y ffordd ag y mae ef wedi ei benodi, mwyaf anhaedd- 
ianol ydym i gael ein tynu atto gan yr Yspryd Glan, 
Ond yr oedd y dyn enwog bw4i yn sylvvi, os nad yw 
gwab.oddiadau yr Efeagyl yn gyfrcdinoU ueu n cael 



V 



cu cyfeirio at bccbadariaid affgheiius nc euog, ni's gail 
fod un sail iV weithred gyiitaf o ffycki ; uu\ oes gaii 
bechadur un sail i ddN'fod at Grist, oddieithr ei f^d yn 
gvvybod ei ctho!ediji:aeth, neu brofi ei adenedigaetb, 
eyn y byddo iddo gxilwyno ei enaid iddo. O herwydd 
hyn, mae ef yn sylwi un waith, mewn llythyr at gyf- 
aill, y dylai y rhai innijy ac: sydd yn cyiyngu galwad 
yr Eieni^yl, ddangos pa iodd y gd! anghredinwyr vvy- 
bod eu hetholediiraeth neu adcnedigaeth mewn trefn i 
sicrbau eu dyfodiad cyntaf at Grist; iieu pa fodd y 
gelbr cael sicnvvdd o bawl bersonol y'Nghnst, cya 
dytbd atto ei\ Mae'r vveitlired gytitaf o IT) dd yn riiy- 
fyixus ac heb un sail iddi. os nad oes uii rbagflaenol 
aUad neu wahoddiad. Ni addefwn fod yn rbaid i 
gyfnewidiad calon ragfiaenu ffydd, end nis gall ad- 
nciryddiad anby^.bys fod yn syljiam o'r anogaetb gyn- 
taf i becbadur ddyfod at yr iHchavvdwr, neu'r hon, ar 
ba un mae ei havvi i ymddiiied ynddo ef wedi ei syl- 
faeni, am ei fod yn .aahysbvs. Aq mae meddwl bod 
adnaht/ddiaeth o iic\ev)edii!^nQih, neu gyfnewidiad calon, 
mezm trefn i roddi goglud ar lesii, yr un petb a medd- 
wl em bod yn sicr o feddianu yspryd a gras Duw, tra'r 
ydym yn angbredinwyr ; neu y gciil dyn wybod ei fod 
yn bolbd dctiogel, cyn iddo rtde^ rbag y perygb 

Belli bynnag, mae'r Uyfran hvvo, heb ei gyfyngu 
at y testuii, ar ba luryr oedd Mr. Hali^ yn ei ilynydd- 
an disveddaf, yn meddwl yn vvalianol oddivvrth yr 
opinivvn ag oe<id yn ei goReidio, yn nechreuad ei wei- 
nidogaetb. Mae'n cyi^nvvys cad-u'D aniddiffyniad o 
gywir aibrawiaetliau gras^ yn erbyn gwrihddadleuoii 
Sosiniaid, Sabeiiaid, Arminiaid, ac Anlin-omiaid. Paa 
gyhoeddwyd ef gyntaf^ cafodd ei gynimeradwyo ya 
fawr gan ^awer o ddynion diiwio!, doeth, a dysgedig, 
o amryvv envvau; ac yma y darfa I'r dyn envvog bwn~ 
nvv (Mr. Larey) yr bwn sydd yn awr yn llaftjrio ya 
yr India, gyda'r fath sel dddodded dros iachawdvn- 
iaeth y Paganiaid, sylfaenu ei system o dduwioyddiaetb* 
Mr. Carey a gyfodwyd i fyiiu o'r graddau iselaf, ac 
Jin ganlynol nid oedd ganddo fawr lie i gael llyfrau, 
pan ymaflodd gyntaf mewn crefydd ; ac yn cael ei 
flii>o rhwBg daliucjauV Arminiaid; a'r darluniudau mwy- 
A3 



VI 

tif cbwitlng o eicldo'r Calfiniaid, gan bersonan ag oedd 
yn dra agos o fod ar gyffiniau Antinomiaeth ; ond fe 
cbwiliodd yr ysgrythyrau yn t'aijo! drosto ei lum, gai?i 
yiiuirecbu i gael allan y llvvyl)r ciii, rhwng^^elliaoe^d 
ag oedd yn ymddangos yn aiighymodlon a'r llijzcod' 
ratth ddwyfol, a gogoniant dvvyloJ ras, a'r iraetbawd 
liwn oedd y cyntat ag oedd yn cynnwys swm y guir- 
ioneddau eiengylaidd, ag oedd yn ymddangos iddo ef 
eu bod yn hollol gydunol a'r ysgrythyrau sanctaidd. 
Mae un peth yn neiilduol, ag y gallasai amryw ddar- 
Jlenvvyr erfyn i Mr. Hall ddal syhv arno, ond prin y 
cyffyrddodd ag ef, sef. gwadu nad ijw'r gi/fraith Joesol 
yn theol byzcyd ir credinzifyr, Ond yr oedd ef bob 
amser, yn ystyried y dyb hon yn ddarn mor wrthun o 
Antlnomiadliy iel oedd yn tebyg na's gallasai un dyn 
ei chefleidio^ heb fod ei gyduybod gwedi ei serio nie- 
gis a haiarn poeth. BiiasaiV Duwinyddion mwyaf 
ardderchog, ag sydd gwedi myiied i bellfaoedd niewn 
perthynas Vr rhwymedigaeth sydd ar bechaduriaid i 
edifarliau a chredu'r efengyl^ yn ymwrthod a'r atbraw- 
iaeth hon^ 'am ei bod yn tueddu i eitbaf penrbydd-diu. 
Yr oedd y Dr. Gilly Mr. Briiie, Mr. Toplady, &:c. 
yn bollol vmwribod a tbyb nior ffiaidd. Ond o fewn 
yr ugain mlynedd divveddaf, pa gynifer oedd yn 
gvvfieddi yn erbyn ^Ir. Hall a'i frodyr, am gofieidio 
uieddyliRt! ntzcyddion mewn perthynas i ddyledszcydd- 
au pechdduriuid, sydd yn barod gwedi ymadael a'u 
harvveinwyr cyntaf, a cinvedi cofleidio syniadau 7U'- 
Tryddion mewn ])enby nas i ddijlcdtiuyddaur crtdbucyr, 
Iviae'n ymddangos i mi, yn siampl mwyaf bynod o 
dwyil peebod, o^ gall un dyn debyg ei bun yn gyfaill 
i wir grefycid, pan mae'n gosod a ughndinwyr islazi) 
pob rlVvsymedigaeih, a cbodi crtduiKyr uzcch laze \)oh 
xhwymedigaelb', a ibrwy bynny diddymu yn agos 
ddvleciswydd a pbctbod^ fei uad ots le gan rad dru- 
garedd neu sancieiddiol ras i vveilbredu. Gallwn gas- 
ghi oddiwrih ciriau Aposiol, fod y rhei'ny ag sydd 
islaw; neu luvcblau'r gylr^lb yn ddieuog, ac na raid 
iddvnt with iachavvdwr, canys He nid ocs deddf, nid 
ces* becbod; nid oes le i ddangos golud ei ras, neu 
jinwedd ei waed^yn ei waitb yn maddeu i'l ihei'ny na 



vu 

ddarfu erioed iddynt haeddu cosp. Qs yw'r qorcliv- 
myn yn dra chyiynt^, rhaid nad yvv ein pechodctu oud 
ycbydii^:, a'r aiaddeuaiit o honynt ond pelli isi.iw sylw. 
Acqs yvv ^.'iTeiiliioi ddilanwad yr ysbrycl yn cael ci 
ystyriaid yii ifynun, iheol, a mesur ein rluvymeciigaeili, 
idd'oes achos i neb alaru am bechod, gan ei fod bob 
amser yn gwneutbur cymmaint ag y mae yn cael ei 
dneddu i'w vvneulhur, ac oddiar y dyb lion, nid oedd 
arno ddyled i ^^neutbur dim yn rhagor. Fe! liyu y 
gailwn gyraedd i)erfleitbr\vydd djbechod, er iiynny 
mewn IFordd angbylVeithlon ; nid trwy ddyfod i fynu 
at dafol iiniondeb, o];d trwy ei tbynii i lavvr attom ni. 

Athrawiaeth Iwyr gysnrus i galon lygredig! Yr oedd 
yr argiaphiad cvntaf o'r gvvaith rhagorol hwn yn ang- 
hyvvir iawn. \r vvyf yn bydera bod bwn gvvedi ei 
fawr ddivvygio, trwy ofal fy mrawd, y Cyboeddwr^ yr 
hwn sy dd yn anwyl gennyf trwy fy mod ddeugain 
miynedd yn ei gymdeitbas^ (canys niae'n agos cyljyd 
a hynny er pan ein bedyddiwyd gyda'n gilydd yQ 
Nortbampton), a tbrwy amryw ddiwygiadan a wnaeth- 
pwyd gan yr Awdwr ei bun, yn gystal a tbrwy'r ych- 
wanegiad o Iwyr ddatglymiad. 

Bydded i Ddiiw fenclithio'r ai! ar2:rapbiad o liono^ 
i'r diben i arwain llawer yn gyfan g^-^*. bl i'r gwirionedd 
fel ag y mae y'Ngbrist lesu, yw taer weddi eicb cy- 
faiil^ aVb G;was er mwyn Crista 

JOHN RYLAND. 



HYSPYSIAD PR DARLLENYDD. 



XT" SYLWEDD o'r cynnyg ranlynol i gvnnorthwyo crist'no^ion 
X guan-^aloii, a draethwyci niewn preg<^th vn y L"V"Tjmanfa 
fivnydMol, a ^yiihaliwyd yn Northampton, iVhii '26, 17 79. nc fe 
ddymuiuxirj y gweiRidoo^ion a cfiennaiion yr e^isvysi iddo y;ael ei 
ai-virar.hu Oud yv oiAd y rhan twyat p'r iivvenufioiiion uchod, a 
Ihuver o'rn cyteilhoii, yn dyaii tJ^^vedi'n nad uliasai vr aiiirvwiaetli 
naavvr a dIi-avs dirfauT y pynciau dan ystyruieth i^aei eu trin yn 
briodol juewn nivjr lleied j^vMnpas a hyiiny o bre^eth, Invy a ddeis- 
yfiasant ar i'r dretn gaei ei yiniielaetho, aW tybiau eu ehangu; ac 
a gyniiurf'.sant ei ac^ruphu trwy raiidaiiad. 

JNi ailasvMi uydsyiiio'n union^yrchoi aV cvnhygiad hwn, fel ag 
yr oedd y i g\vahaniaethu*n tawr oddiwrth, ac yn rhagori ar, yr 
hyn a er*vnv\yd gyataf; ac am hyiiny mi a fWriedais i be](]io a'i 
gyho'cddi ^ne^v^ unrhyw ddull, hyd oni ailaswn gael mediiyliau y 
brodyr cynhulliedig ar hynny. Y'n j^anlynol yn eu cyrarfod bly- 
nyddoi, mi a roddais fy rhesymau paham na ddait'u i mi i^ydsynio 
a'u dymun.iad; oV hyn y buont fbdcllon, ac a ddeisyfiasant yn 
daer ar i'r dretn a soniwyd ddiweddaf gael ei fabwysiadu a*i 
ddilyn 

Ni soniaswn ys^atfydd am y peth uchod, ond er boddlonrwydd 
i'r rhai a*! oedd yn achwyn ar yr oediad hir. Fy mod niewn 
^cyflvvr o iictrusder hoUoi dros un flwyddyn, ac yn aros i grynhai 
envvau y rnagdalwyr gwedi'n, oeddent y prif, er nid yr unitr resym- 
aa fod y i^waith yn cael ei osod heibio: canys y mae aniryvv 
ddiijwyddiatlau rhagluniiiethol wedi cyiVanu at yr oediad. 

i\le.vn pertlivnas I'r hvn a 'sgriienais, hyn yn uniji a ddy^vediifg 
mni s( t'ydliad o'r gwiriouedd, cymmorth i'r enaid trallodus, cyn- 
nydd o -iaiiad brawdol y'lnhlitb y duwioi o bob emv, hyFrydwch 
yn miierifeithrwydd addoladw-y ac atinijeriynoi y Jehofa mawr, 
Tad, Mab, ac Ysl/ryd, a cbydyoiiivvrfiad i'w ewyliys sanctaidd. 
oc(\d y dibenioii oedd gennyf nie^vn golwg, a pha rai yr wyt yn 
daer ddytnuno ar iddynt gaei eu cyfiawni. Ond pa un a ydyw'r 
modd o driu yv amiywicd byngciau wedi ei gymbwyso i atteb y 
cvtVyw aiT!ca{iion,rii aiiaf ddywedyd. Yr wyf yn i^ynnefinol oFnus, 
rhag i'r g. virion add oddef trwy i\ ngwendid i, ac yr wyt'o l>€rvvydd 
hynny. uedi cditashau yn fynych ani fv mod wedi cytlsynio a dy- 
muuiad fy ntdiyfciiiion. Fa fodd bynnag, gan fy mod wedi fy 
mlino'n fawr a'r rhan fviyjif oV anhaws.lerau agyi'urir attynt, nid 
wyf heb obaith y bydd i'rr^^yfrannogiafl i'r hyn a fu yn gyminorth i 
fy meddwi fy iiun, i fod o ddefnyddj eraiU yn yr unj hyvv ymarfer- 
iadau, trwy fendith Duw, yn liyn yr ydwyf yn ei daer ddynriuno 
iddo ganlvii bob darllenydd. Ac i'r cyfryw ddiben bydded i bob 
no ynidreehu i dderchafu i fynu ei galon at yr hwn a ddywedodd, 
** Y rhai Hariaidd a hyribidda efe niewn barn; a'i ffordd a.ddys^ 
efe i'r rirai g<xstyagedig. Yn ddiueddaf, frodyr gweddiwch drosof, 
ar i mi fyw dan effaith .y gs>ifionedd; ac rnewn blaenolygiad o 
«^oiiiaat tragywyudoi^ 

ROBEilT HALL, 



CYNNORTIIWY 

/ YMDEITHWYR SEION, 3^€ 



EsAiA Ivii. 14. 

Palmaitzcchy palmentwch, parottowch yffordd, (^yfod- 
well y rhwystr o ffordd fy rnhobL 

YMAE'N yn yniddangos fod y gehiau hyn vvedi 
bod yn iaith y rhai hynny, pa rai yn amser o ad- 
feiliad cyftiedinol, a lynasant with l>vluvv a chrefydd, 
ac y'mhob anhawsdra a pherygl a ymddiriedasant yii 
yr Arglvvydd, yn cael en cefoogi gan ei addewidioa 
gweitbfavvr ef, fel y soniwyd yn yr adnod flaenorol^ 
Yn gwybod trwy brofiad galarus yr aniryw attaliadau 
a'rdyryswc'h sy'n cyfarfod a r ymdeitbydd nefol nievvii 
amseroedd o gyfyns^der a ihywylini, y maent yn gosod 
gerbron fel yn dywedyd o blaid y rhai digalon a'r dyrys- 
iedig, with y rhai a o^dvvyd ar vvaith yn ffyrdd Seion^ 
^PaliBentwch, pahiientwch, parottowch y ffordd/ &c« 
Pa nn ai bydd i'r testun gael ei ystyried yn hanesiol 
neu yn brophwydoiiaethol, fel adrcHidiad o'r hyn ag 
oedd y duwiolion yn ei ddymiuio yn n}2(1diau yr pro- 
phwyd, lieu ynte rhagddyvvediad o'r hyn a ddymunid 
nievvn rljyw amser i ddyi'od^ y mae yn eglur oddivvrth 
y geiriaiv fod pobl Dduvv yn cael eu gosKKi fel ar daitb^ 
yn ymofyn am \\]i\(\ well, yr hon sydd un nefol, gaa 
hynny y maent yn fynych yn cael en galw yn ddieith- 
raid ac yn bererinion aV y ddaear: fod y ffordd y'mha 
un y mae iddynt fyued ddim yn hawdd iddynt i'w gan-= 
fod bob amser, a phan fyddo tywylhn yn canlyn y 
llwybr, pctrtisder ambeuad sydd yn attal y mynediad. 
Oddi yma y gelwir ar weision yr Arglwyd*d i balmenti 
a pharottoi y ffordd, i wneuthur yn fwy amlwg i bob 
yaideitbydd ysbrydol, i edrych ei fod j^n cael ei godi 
neu ei dderchafu, a thrwy hynny ei wneuthur yn ddi- 
ogel, hyd yn oed pan fyddo llifeiriant o eiledigaethau 
a themtasiynau oddi amgylch^, a'i wneud mor eglur a 



10 

fo bosibl, trwy sytnmud ymaith pob peth ag sy'n tu- 
eddu i niweiclio'r ymdeithydd gwan neu nosiedig: gau 
hynny fe yclivvane^ir, ^cyfodwch y rhwystr o ffordd 
fy mhobl ;' y mae'n ymddangos fod y deisyfiad bwn yn 
cael ei osod fel dyinuniad personol ac uiiol pob dyii 
da^ pa un ai yn nyddiauV prophsvyd, neu ynte mewn 
amseroedd i ddyfod. Canys fel hyii y dyvved yr Ar- 
glwydd, yr hwn a ymddiriedo ynof fi, a ddywed, * Pal- 
mentwchj pahiientwch, parotlowcli y Ubrdd, cylbdwcli 
y rhwyslr o flrbrdd fy mhobl.' 

Er fbd rhwystr yn cael son am dano yn y rbif unigol 

yn nnig, fel yn cyfeirio at lyw berygl neu aniiawsdra 

i gael ei symmud ymaith, etto y mae'n amiwg yn ol yr 

ysgrythyr^ fed amryvv bethau yn cael eu gyfenwi feliy; 

ond bod y geiriau yn cael eu harfer yn y rbif unigoi 

yn unig a ddichon arvvyddo natur a chanlyniad oin«i- 

dvvy a pheryglus athravviaeth ac ymarferiad eulun-add- 

oliaeth, pa un oedd y rhwystr a ddarfu Balaam ei 

ddysgu i Balac i osod o flaen Israel, ac yn erbyn pa un 

yr oedd y prophvvyd yn dwyn tyitiolaetb yn y benncd 

bun. Y maeV atbrawiaeth o eilun-addolineth yn ei 

bamryvviul ffurfiau vvedi bod, ac yn pashaii i fod yn 

rhwystr i lawer ; oddi yma yr oedd eglwys Fergamos 

yn cael ei beio am gadvv yn ei cliymmundeb y ibai ag 

oeddent yr dal athrawiaeib Balaam; Dad. ii. 14. Etto, 

OS bydd i'r testun i gael ei ystyrit d fel iaitb pob cre- 

dadyn^ fe all gyfeirio at^ neu gynnwys i)a belli byonag 

a fu, neu a ellir ei gael fe! rhwystr iddyjit. Y mae 

proiiadau Crist'nogion yn amrywio mevvo perthynas i 

ba bet'i y vv, neu [;a beth a fu, iddynl iuvy o natur pro- 

fedigaethiis a bl.inedig; ac fel y mae |)ob ci-istion yii 

barod i ofni }^.bydd i'r byn a fu yn rhwystr iddo ef yr 

tin peth i eraSl, y »«^^e yn naturiol i feddwl, fel ag y 

mae pob calon yn gwybod ei chwervvder ei l)un, y 

byddai i l>ob credadyn fynegi yn y modd yma,, ac 

mewn cyfejriad i'w brobadau ei bun, ddywedyd^ ^ Cy- 

fodwch y rhwystr o flbrdd fy mhobi.' 

iiefyd, fel ag y mae rbagoriaeth yn fynych o amryw 
gyfeihornadau n)ewn amrywio! amseroedd, a lieoedd. 
gwabanol, felly y peth ag sydd yn niweidiol i bobl 
JDduw iel rhwystr gorchfygol yn eu iibrdd; sydd yn 



11 

anwadal yn ol y trefniadau agymmerir i dywyllu, cam- 
ddarlunio, neu wvth sefyll y gwirioneddau aibenig a 
sanctaidd, pa rai y mae Duw wedi eu dadguddio yn 
rhadlawn \n ei air, neu i leihau eu heffaith pur a'u 
canlyniad dechreuol, iel ag y maent wedi eu cotfau yn 
yr ysgrythyrau sanctaidd. 

Oddiwrth yr ystyiiaethau hyn ni a allwn gasglu, er 
fod y tesiun yr llal'aru yn y rhiF unigol, etlo y mae yn 
rhaid i vveisiou yr Arglwydd ddisgwyl i gael amryvv 
bethau o natur dramgwyddol i symmud ymaith, yn ol 
^-marferiadau gwahatiol y saint,, neu'r drvvg a vvneir i'r 
gvvirionedd aiewn gwahaiiol t'anau, neu gan wabanol 
bersonau. 

Y iiiae gweinirlogion Crist wedi eu gosod er amddilF- 
vniad iVeleugy!, ac i ^ynnortbwyo ffydd a llawefiydd 
y rhai a grtnUisant truy ras. Ac k] y mae bwn yn am- 
ser y'mba un y mae cyfeiliornadau o amryvv ftth yn 
ein aip.gvlcbynu^ amser o dyvvyilni a dyrysvvch i lawer 
o Grisi'nogi'on prysiir y rhai ydynt yn ceisio caei 
gvvybod y gwir iel y mae yn yr lesn^ i yinroddi eu 
hunain iddo tr^^y eu bywyd, yn gystal a'li cael ynddo 
ef yn'angeu ; er mvvyn pa rai mi a ymdrecbaf, fel ag y 
cynnorthvvyo'r Arglwydd, i symmud rhai o'r rbvvyslrau 
sy'n gorwedd ar eu ffordd perthynol i 
L Grefydd athrawiaethol, 

II. Profiadol^ ac 

III. Ymarierol; 

I. Mewn pertbynas i anhawsderau atbrawiaethol, 
ni allwn sylwi ar y trefniadau mwyaf cyftVedin a di- 
cbellgar a gymmerir gan lawer i ddadymchweiyd y 
gwirionedd enaid>gynna!iol o ddiiwdod Cribt. Trwy'r 
ysgrythyrau yn unig y mae i ni gael hyspysrwydd per- 
thynol i berson a gwaith ein Prynwr gwertbfavvr: at 
y rbai'n yr oedd efe yn appelio yn nyddiau ei gtiawd- 
oliaeth, gan ddywedyd^ ' Chwiiiwch yr ysgrythyrau, 
canys luvynt hwy y w y rliai sy'n tTstiolaethu am danaf 
fi;' ond gyda pha flvvyil mae gair Disw yn cael ei ddri^ 
gan lavver_, pan byddo person Crist yn bxvngc eu h' 
ofyniad. ]. Y^ mae rhai, sV diben i ddadymcb 
• ei hawi yn y Dnwdod, a'i gariad goruchaf r>' 
wedi crynhoi aifer o rauau o'r y^^ryibyr iv 



10 

yn dangosei kelder mewn perthynas i Dduw, o ba r^i 
y maent yn casgiu gydag ymddangosiad o ddirnlwch 
ac ewyllys da at y gwii ionedd, f'el ag y mae'r ysgrythyr 
yn eglur mewn eysondeb ag ef ei "hun, na's gall eie 
gan hyniiy^ yr hwn sy'n c^el ei gyhoeddi yn is na'r 
Duwdod, yn bosibl fod yn Dduw; ond ychy4ig ys- 
tyriaeth sydd yn ddigon i ddadgiiddio fod cylrwysdra- 
yn cael ei ddodi yn Jle dadl, a gvvall-resymiad yn He 
deall. Pob dyn da a lawenycha yn nghysondeb y 
dadguddiad dwyfol ac a ganiala yn ewyllysgar fod 
iselder a cbystadledd mewn cyFerbyniad, ac mai yn 
yr ystyr y sonir am Grist mev\n is-radd^ nid ydyw, 
ac ni's gall fod yn ogyfuwch a Duw. 

Ond fel ag y mae ym mherson Crist ddwy natur 
wahanol wedi en huno, mewn caniyniad o hynny y 
mae efe yn Emmanuel, Duw gyda ni; gan hynny 
nid yw yn canlyn, o herwydd fod ganddo ef natur o 
isradd na Duw, Ve hyd yn oed nag angelion, nad yw ei 
natur uwch-radd ef yn ddwyfoL JNi wanha yn y 
gradd lleiaf deug mi! o dystiolaethau m.ewn prawf o'i 
ddyndod ef ei hawl i Dduwdod : yry^tyriaeth leiaf o'r 
pwngc hwn sydd yn ddigon i amlygu twyll y cyfryw 
ymresymiadau ag uchod. Canys y rhai hynny ag 
sy'n amddiffyn Duwdod y lachawdwr bendigedig, yd- 
ynt mor gadarn yn credu ei fod ef yn briodol j^n ddyn, 
ag y mae y rhai ag sy'n gwadu nad yw efe yn Dduw 
uwchlaw pawb. 

Y mae yn ddedwyddwxh annrhaetbadwy i ni, fod 
Mab Duw wedi ei anfon i'r byd fel cyfryngwr, i 
wneuthur heddwch rhwng Jehofa yn ei garacter c}^- 
hoeddus fel Llywodraethwr, a dynion gwrtbryfelgar, 
fel y trigai yr Apglwydd Dduw yn eu plith, a hwy 
gydag ef. I'r diben i ddyfod a hynny i ben, yr oedd 
yn angenrheidiol iddo gymmeryd y natur ddynol ac i 
drigo yn ein plith. 1 gyramodi Duw a dyn yr oedd 
yn angenrheidiol iddo fod yn ganol berson yn medd- 
iannu natur y ddau, ac mewn gofal am un blaid yn 
gystal a'r Ha!!, i fod yn abl i sefydlu hawl gyfiawn y 
nefoedd, ac i gyfodi dyn hunan-ddinystriol i selyllfa o 
3^elwch, mawrhydi, a dedwyddwch. 
ystyried ef fel person amry wiog, efe a ymdda- 



10 
O 

lostyngodd i weithredu ar ein rhan mewn sefylifa 
swyddol, fel yn is-radd i'r Duwdod. Canys fel Cyf- 
ryngwr efe a weithredodd fel o dan hyfforddiad ac 
awdurdod ei Da'd ; ac felly yn was i Dduw, er ei fod 
yn Fab iddo; gan hynny efe a ddywedodd^ o bono ei 
hun ni's gallasai wneutbur dim; nid trwy ddiffyg gallu, 
ond ei fod o dan rwyniedigaethau swyddol i lynu at 
gyfarwyddiadau ei Dad. Er nad all cennad wneud 
dim o bono ei bun, eitbr y mae yn rbwym i weitbredu 
pob pelb yn ol ei gyfarwyddiadau ; etto nid yw yn can- 
lyn fod ei natur, ei ddoniau, neu ei bwerau synbwyrol 
yn is-radd nag eiddo ei bennaetb, o berwydd nid yw 
ei gyfyngiad yn achos o'i wendid personol, ond o'i 
sefylifa swyddol. Nid yw y bendigedig lesu gan 
bynny yn is-radd yn unig a Duw fel dyn, ond fel Cyf- 
rj^igwr ; er bynny nid yw is-raddolrwydd mewn swydd 
yn profi neu yn meddwl yr un peth mewn natur. Nag 
ydyw ddim^ ond ar y gwrtbwyneb, y cennadwri i ba 
un y daeth, a'r gwaitb a osodwyd iddo i'w wneud, 
oeddent mor anfeidrol bwysig, arswydus, a cbaled, fel 
na's gallasai rbyddbau yr byn a ymddiriedwyd iddo 
beb allu a tbreiddiad y Duwdod. Oddi jana y mae 
efe yn appelio at ei weithredoedd fel prawf o'i ddwyfol 
anfoniad, hefyd fel tystioliaethau o'i bertbynas mabol 
ii Duw, yn y cyfryw ystyr ag a'i gosododd^ yn agoied 
i'r achwyniad o gabledd; oni fuasai efe yn briodol 
ddwyfol; loan x. 24—38. Gan fod ei wir gymmeriad 
fel person dwyfol yn cael ei gasglu oddiwitb yr byn 
a wnaeth efe, yr oedd ei elynion o acbos bynny yn 
ddiesgus, o berwydd bod ei weilbredoedd yn arddang- 
osiad digonol i bob meddwl cywir ac ymofyngar, pwy 
oedd efe, yn gystal ag o ba le y daetb efe, er ei fod ' 
yn angbyson a'i gyflwr o ymddarostyngiad y pryd 
bynny, i ganiattau i ogoniant ei Dduwdod i ymddangos 
yn ei ddisgleirdeb decbreuol ai arddercbawgrwydd an- 
feidrol; oddi yma y mae efe yn gorchymyn cfrachem 
a tbracbefn iV gyfeillion na fynegent i'r byd pwy 
oedd efe, nes ar ol ei adgyfodiad oddiwrth y meirw. 
Fe wyddai ei elynion yn gystal a'i ddysgyblion, ei fod 
et yn ddyn; ie, rbai o bonynt a feddyliasant mai efe 
oedd y Messia addawedig, ac a ddywedasant wrth eu 



u 

gllydd, bwn ywV etifedd, Uaddvvn ef ; ond ni ddarfu ! 
iddynt ei adnabod ef fel person dwyfol, canys pe ad- 
nabuent ef, ni chroeshoeliasent Arglvvydd y gogoniant. ! 
Ganys y cyhuddiad pennaf a ddygwyd i'w erbyn, ac 
am ba un y condemniwyd ef, gan ei fod efe yn ddyn 
ei fod yn gwneuthur ei hun yn ogyfuwch a Duvv; loan 
V. 18. a xix. 7. 

Os darfu i Grist ddodi ei hun yn agored i angeu trvvy 
dywyllni, pa fodd y darfu iddo dystio cyfaddefiad 
cywir gerbron Pilatr Os nad oedd efe yn ineddwl ei 
hun yn ogyfuwch a Duw^ yr byn oedd yr luddewon 
yn meddwl ei fod, rliyfedd na fuasai ei barch at y 
gwirionedd yn ei ddvvyn at eglurhad o'r peth ag oedd 
efe yn ei fwriadu. 

Nid yw'n rhyfeddod fod gan yr arch-oifeiriaid ac 
eraill yn yr amser gorchfygol hynny o anwybodaeth 
a phengamrwydd, argyhoeddiad dirgel o'i sefyllfa 
swyddol fel Messia, heb ystyried ei Dduwdod, g|n 
fod rhai ag sy'n proffesu eu hunain yn weinidogion 
cfengylaidd, yn addef ac yn pledio dros ei anfoniad 
dwyfol, ac er hynny yn gwrthsefyll ac yn gwrthod 
gyda dirmyg y tyb o'i fod yn berson dvvyfol. 

Mor gymmwynasgar a rhyfeddol oedd ymddaros- 
tyngiad yr lesu bendigedig, fel ag yr ymostyngodd i 
gymnieryd arno y natur ddynol (nid fel ag yr oedd 
yn ei hardderchawgrvvydd dechreuol,ond yn ei chyflwr 
gwael) i'r diben i ddiodde^ a gwasanaethu y'nihlaid y 
rhai, ag a wyddai y byddai iddynt ar y cyfrif hynny 
ddwyn ymaith ei gymmeriad fel person dwyfofi Y 
mae'n alarus i feddwl ei fod yn cael ei amharchu ar y 
ddaear ar y cyfnf hynny, am ba un y mae yn cael ei 
fawrygu yn y nefoedd. 

Ystyriwch cymhwysder amrywiog yr anrhydeddus 
lesu fel Duw, ac fel dyn, ynghyd a'i weithrediad fel 
Cyfryngwr, o achos y fath undeb o'r ddwy natur wa- 
hanol, a chwedi'n fe gytuna yr hanes ysgrythyrol o'i 
js-raddolrvvydd a'i ymostyngiad i'w Dad dwyfol a'r 
atlirawiaeth o'i wir a'i briodol Dduwdod ; a'r rhwystr 
rhagddywededig a symmudir yn hollol. Ond jpan y 
symmudir y cylryw, wele un arall a deflir gyd^'r uu 
cyfrwysdra ar ffordd yr anwybodus a'r anwagelog, yr 



23 

Ond osnad yw Crist ond dyn neu greaduryn unig,y 
niae'r gorfoledd yn ymaltal, cauys ni ellir ei feddwl ef 

yn bt'th heillduol a ihyFeddoi fod enaid ciynol yn medd- 
ianiiu corph; neu i Duuw vvneuthur ymddangosiad 
o'i bun i greadur sanctaidd, neu loi dyn da ar ei waith. 
Y mae yn wir resynol a ihyfeddol, fod neb rhyw rhai 
ag sy'n dymuno cael eu hachub trwy lesu Grist^ yn 
ymdrechu i ostwngei garacter a bycbanu ei ardderch- 
liwgrwydd. le, yn gorfoledciu yn y gobaith i bryfio'r 
lachawdvvr yn gwbl annheilwng o'u cariad a'u hyfryd- 
wch. Chvvi cbwi eneidiau dedvvydd, y rhai ydych 
nievvn angen o adnabod^ ac yn parcbu'r Prynwr^ fel 
yn anfeidiol alluog ac yn ddwyfol wertbfawr ; O tostur- 
ivvch with gyjflwr, ac arsvvydwch dwyll, y cyfryw^ ag 
sydd yn dcrchafa eu heddvvch a'u digrifwch mewii 
canlyniad o fod y lachawdwr yn soddi'u isel yn eu 
cymnieiiad. Gweddivvch drostynt, rhag i chwitbau 
hefyd gael eich temtio^ ac fel y byddo eich ffydd yn 
ddiysgog yn, a'ch cariad yn wresog at, y Prynwr an- 
feidroi ogoneddus a havvddgar. Ystyriwch a mynych 
myfyriwch ar y prawfiadau o'i briodol Dduwdod, fel y 
maent wedi eu cofFau yn y bibl sanctaidd. Y cyfryw 
briodoliaethau y mae efe yn eu meddiannu, y gwaith a 
wnaeth, yr addoliad adderbyniodd oddiwrth angylion 
a dynion. Yr enwau dwyfol a'r titlau a roddir iddo. 
Yr anrhydedd a briodolir iddo. Yr ymddiried annher- 
fynedig a osodir ynddo gan ddynion da y'lnhob oes. 
A'r arddeliadau a wneir ganddo ef ; canys efe, yr hwn 
ni fu erioed yn destun o falchder, ni thybiodd yn drais 
i fod yn ogyfuwch a Diiw ; Phil. ii. 6. Caniatied yr 
Arglwydd fod i bob darllenydd sydd yn chwilio'r ys- 
grythurau ag sy'n tystiolaethu am yr lesu, gyda chy- 
wirdeb duwiol a symylrwydd efengylaidd. I'r rhai 
uniawn, goleuni a gyfyd yn y tywyllwch. Mi a allwn 
ymhelaethu Uawer, ond fe obeithir, y gwasanaetha yr 
ystyriaethau uchod, trwy fendith Duw, i symmud ym- 
aith yr anhawsderau cyffredin sy'n perthyn i'r wybod- 
aeth o, a'r ffydd yn, ardderchawgrvvydd y Prynwr fel 
person priodol ddwyfol. Dymuniad fy nghalon yw, 
fed i bawb o'r saint gael eu dwyn i orfoleddu yn yr 

i lesu, fel y Duw cadarn, yr Alpha a'r Omega^ y dech- 



leu a'r diwedd^ yt hwn sydd, aV hwn oedd^ a'r hwn 
sjdd i ddyfod, yr Ho/lal/uog; Dad. i. 8. 

ANHAWSDERAU MEWN PERTHYNAS I GARIAD DUW. 

Yn ail, Nad yw Jehofa yn cyfnevvid, sydd wirionedd 
hunan-egliirol. yn osodiad ysgrythyroJ. '^Ynddoef 
nid oes cyfnewidiad^ na chysgod o droedigaeth/' Gan 
ei fod yn hollol berfFaitb, y niae priodoliaethau ei na-> 
tur, ac arfaeihiad ei evvyllys yn llvvyr anghyfnewidiol, 
Yr hyn a benderfynodd efe^ a wneir. '' Y mae efe o 
iin teddwJ, a phwy a ddichon ei ddymchwelyd ef ? 
Canys cyngor yr Arglwydd a saif byth, a bwriadau ei 
galon hyd bob genhedlaeth; ac wrth Seion y mae efe 
yn dywedyd, y bydd iddo orphwys yn ei gariad- A 
gorfolledda efe a chaniadau drosti^ canys wedi caru ei 
eiddo y rhai oedd ar 3^ ddaear^ efe a'i carodd hyd y 
diwedd." Er y cyhoeddiadau arbenig uchod a'/cyf- 
ryw a wnaethpwyd gan y Duw gwirioneddol^ fe gyf- 
odvvyd y fatb wrthddadleuon yn erbyn cariad yr ang- 
hyfnewidiol Jehofa^ ag sydd wedr cythryblu arhwystro 
y rhai ydynt yn eglur wrthddrychau neillduol o bono. 

Fel ag y geilir tynnu canlyniadau camweddus oddi- 
wrth egwyddorion anwrlhodadwy, felly yr wyf yn 
dirnad fod llawer o'r pethau hynny yn wirioneddau di- 
amheuol, oddiwrth ba rai y cesglir fod cariad Daw yn 
gyfnewidiol; ac yn wdr y mae'n ytnddangos fod ei 
bobl yn cytuno'n well yn eu hegvvyddoriondechreuol^ 
nag yn eu canlyniadau. Fe ddichon fod undeb gwyn- 
fydedig yn y blaenaf, er eu bod yn amrywio'n fawr yn 
yr olaf, ac yn gosod rhwystrau yn ffordd eu gilydd. I 
roddi siampl ac i synimud y cyfryw, fel yn perihyn i'r 
athrawiaeth o gariad dwyfol, fe all fod yn gymmwys 
i sylwi, fod y creaduriaid y rhai ydynt yn awr yn 
wrthddrychau o ddigofaint Duw, unwaith yn cael eu 
caru ganddo, yr ysbrydion ufFernol hynny y rhai ni 
chadwasant eu cyflwr dechreuol, er eu bod yn awr yn 
cael eu ffieiddio gan yr Arglwydd, oeddent, yn eu cyflwr 
dinivved, yn wrthddrychau o'i gymmeradwyaetb; a'r 
un peth a ellir ddywedyd am ddyn, a'i ystyried ^f yn ei 
g^flwr llygredig, a© yn ei gyflwr o berfteithrwydd fel ' 
ag y crewyd ef gan Dduw; loan i, 1, l4; Phil, ii, 6. 7# 



I 



25 

Y mae'n eglur, na allasai Duw greu creaduriaid yn 
ddiflfygiol neu yn anhyfryd iddo ei hun; yr oeddent 
yr hyri ag oedd efe yn chvvennych eii bod, hynny yvv, 
yn (Ida, ie yn dda iawii, ac fel y cyfryw yr oedd eu 
Gwneuthurwr yn'eu caru ac yn ymhyfrydu ynddynt. 
Gan fod Jehofa wedi creu bob creadur, nid oedd un o 
honynt yn ei gyflwr dechreuol yn wTthddrych o'i 
anghymmeradwyaeth ef, ac er hynny y raae llawer o 
honynt yn awr yn wrthddrychau cyhoeddus o'i gasi- 
nth a'i ddigofaint. Oddiwrth y gwirioneddau hunan 
eglurol uchod, y mae rhai ymofynwyr cy wir yn casglu, 
fod cariad Duw yn gyfnewidiol, ac nid yn cael ei sef- 
ydlu yn anghyfnewidiol ar ei wrthddrychau, yr hyn 
sydd wedi cythryblu llawer o bobl Dduw^ ac wedi bod 
yn rhwystr yn eu ffordd at adnabyddiaeth briodol o 
lawer o'r gwirioneddau mwyaf pwysig yn y dadgndd- 
iad dwyfol. O'r ffynnon hon y mae amryw gyfeiliorn- 
adau wedi deillio, trwy ba rai y mae efengyl gogo- 
neddus gras Duw wedi ei chymylu, ffydd amryw grist- 
'nogion wedi ei siglo, a'u gorfoledd yn yr lesu a'u go- 
baith o ogoniant wedi ei leihau. Ond y/wyf yn go- 
beithio yr ymddengys y casgliad ymddangosiadus uch- 
od yn eglur yn ganlyniad Jffugiol (er ei dynnu o wirion- 
eddau anwadadwy) os bydd i ni olygu yr athrawiaeth 
o gariad Jehofa yn ddiduedd^ yn ngoleuni y dadgudd- 
id dwyfol. 

Fe ddylai cariad Duw, yn ol yr ysgrythyrau, gael ei 
ystyried fel yn fiaturiol acyn ben-arglwyddiaethol. Y 
mae'r Arglwydd cyfiawn yn caru cyfiawnder, a sanct- 
eiddrwydd yw ei hyfrydwch gwastadol. Y mae'r 
cariad hwn yn deillio oddiwrth perffeithrwydd a 
phurdeb ei natur, a'i wrthddrych yw ei ddelw sanct- 
aidd ef, fel y mae wedi ei argraphu ar ei greaduriaid 
rhesymol; neu mewn geiriau eraill, y mae'r Arglwydd 
yn cymmeryd hyfrydwch a diddanwch mewn tuedd- 
Jadau sanctaidd a gweithredoedd cyfattebol. Y mae 
efe yn burach ei olygon nag y gall ef edrych ar an- 
wiredd gyda chymmeradwyaeth, neu ar sancteidd-^ 
rwydd gydag anfodlonrwydd. Nid yw ei\ gasineb at 
bechod, a'i gariad at burdeb yn weithredoedd o ben- 
rtrglwyddiaeth dwyfol Nid yw pechod yn atgas o 



26 

herwydd bod Duw yn chwennych ei fod felly, ond y 
mae yn ffiaidd ynddo'i hun i bob bod pur ; a chati 
hynny y mae yn anfeidroi atgas i'r an/eidrol cCr sanct- 
aidd Dduw, 

Nid yw Duw yn casbau pecbod;, o berwydd ei fod ef 
trvvy ei gyfraitb yn ei wahardd, ond y mae efe wedi ei 
wahardd^ o herwydd ei fod yn beth ag y mae efe yn ei 
ffieiddio fel yn wrthwyneb i'w natiir s-dnciaidd. Cyd- 
ffurfiad perffaith i Dduw, a digrifwch goruchel ynddo 
ef fel y daioni pennaf, sydd yn cael eu cadarnhau trwy 
gyfraitb sanctaidd Duw, o herwydd eu rbagoriaeth 
decbreuol a'u cymhwysder. Gan mai sancteiddrw^'^dd 
yw'rgwrihddrycb o gariad naturiol Duw, neu o'i gym- 
meradwyaetb hanfodol; a phechod yw'r gwrthwyneb; 
y mae'n canlyn yn angenrheidiol fod pob creaduraflan 
yn fl&aidd y'ngolwg Duw^ oblegid hynny gan fod y 
creadur wedi colli ei burdeb, nid yw efe mwyach yn 
wrthddrych o*i gymmeradwyaetb naturiol ; etto nid 
yw y cyfnewidiad yn Nuw, ond yn y creadur, yr hwn 
sydd wedi dyfod trwy amburedd y peth ag y mae efe 
yn ei ffieiddio. Y mae cariad naturiol-Duw yn ang- 
hyfnewidiol yn wastadol wedi ei sicrhau ar burdeb per- 
sonol, pa le bynnag y cair ef ; ond mewn perthynas i 
greadur halogedig, y mae cariad wedi colli ei wrth- 
ddrj'^cb, gan fod y cyfryw ar ba un yr oedd wedi ei 
sicrhau wedi ei gwbl ddiddymmu, neu ei ddistrywio. 

Yn y modd hyn y mae'n ymddangos, fod yr amry vv 
raddau o greaduriaid deallgar yn eu cyflwr dechreuol. 
yn gyfrannog o gariad Duw. Hyd yn oed, y bodauj 
ffiaidd hynny, a elwir diawliaid, oeddent, tra fuontj 
sanctaidd, yn wrthddrychau o gariad a chymmerad- 
wyaeth eu Creawdwr, yn gystal a'r angelion ag sy'n 
parhau i lewyrchu mewn ardderchawgrwydd sanctaidd 
a phurdeb dibalog, Er bod rhan o'r byd angelaidd, a 
holl ddynolryw, trwy eu gwrthryfel yn erbyn Duw, 
wedi dyfod yn atgas, ac yn darfod i fod yn wrth- 
ddrychau o hyfrydwch yr Arglwydd, etto nid oes an- 
wadalwc h na chyfnewidiad yn y Jehofa. Ond i bob 
gwrthddrych priodol Duw sydd gariad ; 1 loan iv. l6. 
canys nid oes gan Dduw gasineb i'w greaduriaid, a'u 
hystyried yn unig fel creaduriaid^ ond o achos eu llyg- 



27 
redd moesol ; ac nid yw efe yn angenrbeidiol yn eu 
caru hwynt o herwydd eu bod yn ddyledus iV ewyll- 
ys goruchel a'i allu hoUalluog am eu bod, end fel 
deiliaid o'i ddehv foesol, yr hyn a gynbwysir mewii 
cyfiawnder a gwir sancteiddrwydd. Fel y mae boll 
ddynolryw wedi colli delvv Duw y'mba un y crewyd 
bvvynt, ac wedi dyfod yn ddiftaetb ac yn ffiaidd yn ei 
oUvg, gan fod yn frwnt ac yn cuog ger ei fron ef, fe 
fuasai raid iddynt barbau mewn cyflwr tragywyddol 
wrtbwynebus i Dduvv, ac yn ofnadvvy ddychrynllyd 
iddynt eu bunain, oni buasai i'r ArgUvydd weled fod 
yn dda i ddangos caredigrwydd mewn modd gorucbel 
iddynt, gan ei fod yn raslawn wedi penderfynu i acbub 
y rbai oedd efe yn feddwl yn gymmwys a iacbawdwr- 
iaetb dragywyddol. Y mae'r cariad hwnnw oddiwrth 
ba un y mae iechydvvriaetb yn tarddu yn briodol 
orucbel ac yn boUol rydd. Nid yw neb yn wrth- 

^ ddrychau o bono o herwydd eu bod yn haeddu felly, 
ac nid oedd Duw o dan un angenrbeidrwydd o natur 
i'w neillduo felly, ond yr oedd yn gynnwysedig mewn 
penderfyniad gwirfoddol i wneud daioni i'r personau 
ag oedd efe wedi sefydlu yn orucbel fel ei bobl, gydS. 
hyfiydwcb anfeidrol ac angbyfnewidiol. 

Os ystyriwn gan bynny gariad gwirfoddol y Bod 
tragywyddol fel yn wabanol oddiwrtb, ac etto yn 
gyngbaneddol a, yr byn ag yr ydym w^edi bod yn ei 
ddrin, fe ddiflana'r anbawsderau, y rbai mewn modd 
arall ydynt yn anorfod. Y cariad bwnnw ag sydd ya 
hanfodol neu yn naturiol i Dduw, sydd a sancteidd- 
rwydd personol neu egwyddorion pur yn wrtbddrych 
iddo. Ond cariad goruchel wedi ei sefydlu ar bersonau, 
heb olygiad ar eu cymhwysiadau fel yn acbos o bono, 
pa boffedd orucbel sydd yn bollol angbynbyrfiol trwy 
eu cymbwysiadau, ac y mae gwedi ei egluro yn bardd 

■^trwy boffedd gwirfoddol yr Arglwydd at berson Jacob, 
a'r breintiau neillduol dewisedig a feddianiwyd gan ei 
hiliogaetb, beb olygiad ar ei fod wedi gwneutbur naill 
ai da ai drvvg. Jacob a gerais, medd yr Arglwydd ; 
Rom. ix. 13=*. A Moses, yn son am Israel fel pobl 

*" Nid ysv casineb at Esau, fel mewn cyferbyniad i gariad yr 
jUvydd at Jacob, i gael ei ystyried fel yn'^dal allan uurhyw 



S8 

ddevvisedig,sydd yn sylwi, Nid am eich bod yn lluosog- 
ach na'r hoU bobloedd yr hoffodd yr Arglwydd chwi, 
ac iVh dewisodd (o hervvydd yr oeddech chwi yn an- 
amlaf o'r holl bobloedd), end o herwydd caru o'r Ar- 
glwydd chwi ; Deut. vii. 7, 8. Y cyfryw ag y rhyng- 
odd bodd i'r Arglwydd i wneuthur ei bobl ; 1 Sam. 
xii. 23. gellir dywedyd, gyd& gorfoledd gostyngedig, 
Gwelvvch pa fath gariad a roes y Tad arnom, fel y'rr 
gelwid yn feibion i Dduw ; 1 loan iii. 1. Y cariad go- 
ruchel hwn o eiddo'r Arglwydd i'w Israel ysbrydol, a 
osododd ar nerlldu ei unig Fab Emmanuel fel pen ei 
bobl, ac a roddodd eu personau iddo ef cyn bod y byd, 
ac mewn pryd a roddodd ef i farw drostynt. Fel ag 
yr oedd Duw yn oruchel yn caru eu personau, ond yn 
casau eu hymarweddiad pechadurus a'u tueddiadau 
euog, jT oedd efe wedi penderfynu i symmud ymaith 
oddi wrthynt y peth ag oedd efe yn ei gasau ynddynt, 
a thrwy eu creu o newydd y'Nghrist lesu, neu blannu 
egwyddorion sanctaidd a nefolaidd yn eu heneidiau 
i'w gwneuthur yn bobl bur, ac fel y cyfryw y byddai 
iddynt ddyfod yn wrthddrychau cymmwys a phriodol 
e'i gariad naluriol, angenrheidiol, ac hantbdol ; pa un 
fel y rhagddywedwyd sydd a sancteiddrwydd yn wrth- 
dd/ych anghyfnewidiol iddo. Fel ag oedd gan gariad 
goruchel ond eu personau yn unig yn wrthddrychau 
anghyfnewidiol iddo, heb gael ei annog trwy eu eym« 
hwyT^iadau, y mae gan hynny yn anghyfnewidiol yr 
un heb ychwanegiad na lleihad. Oddi yma y cwbl 
a wneir. drostynt hwy, ac a weithredir ynddynt, ydyw 
mewn canlyniad o, ac yn ol y cariad hwnnw a pha 
tin y carodd efe hwynt, hyd yn oed pan oeddent feirw 
mewn camwedd a phechod. Y cariad goruchel hwn 
yw'r ffrwyth o ewyllys da Duw, neu'r effaith o bono 
yn raslawn iddynt. Fe ymddangosai defnyddioldeb 
a chymhwysder y gwahaniaeth uchod, pe byddai iddo 
gael ei ystyried yn ddigonol, mor ddisgiair a'r haul 

ddigofaint^pendant at ei berson fel pecbadur ; o berwydd y cariad 
aV casineb a sonir am danynt oedd heb iddynt wneuthur naill ai 
da ai drwg; yr unig feddwi yvv nad oedd efe ddim yn cael ei garu 
yn y fath fodd a Jacob yn yr ystyr hwn y mae i ni ddyall am ga- 
skieb yu Deut. xxi. 15. Luc xxiv. 26. a loan xii. 25. 



59 
ganol dydd. Mi a ewyllysiwn pe byddai i ryw un 
mwy cyfarwydd i olrhain y pwngc yn fvvy cyflawn 
nag y caniata fy nawn na'ai amser i. Pa fbdd byn- 
nag, yr wyf yn gobeithio y bydd i'r ychydig sylvviad- 
au canlynol o ddefnydd i grist'nogion gwan er mwya 
pa rai yr wyf fi yn ysgrifenu, naill ai i unioni eu barn, 
— i gymmell eu huFudd-dod, — i ychwanegu eu Uaw- 
enydd, — neu i esmvvythau eu dyryswch. 

1. Y mae'n ymddan2;os o'r ysgrythyraii sanctaidd, 
nad yw casineb angenrheidiol Duw at bechod yn 
wrthwyneb i'w gariad goruchel, neu ei fwriadau gras- 
lawu i wneutliur daioni i'w bobl, hyd yn oed pan y 
maent yn ddeiliaid o'r tueddiadau y mae efe yn llwyr 
gasau. Os oedd cariad goruchel at y pechadur yn 
anghyson a'i gasineb anfeidrol at bechod, pwy gaa 
hynny a allasai gael eu hachub ! Canys y mae dynion 
syiihiedig, fel y cyfryw, wedi dyfod yn hollol ffiaidd 
y'ngolvvgeu Gwneuthurwr sanctaidd, gan fod dychy- 
mygion eu calonau pan fyddont heb eu hadnevvyddu, 
yn ddrygionus yn ddrygionus yn unig, a hynny ya 
wastadol. Ymlygrasant, ffiaidd vvaith a wnaethant, 
nid oes a wnel ddaioni, nac oes un ; Sal. xiv. i. S. 
wedi ei gymharu k Rhuf. iii. 9. 18. Canys yr oeddeiu 
ninnau hefyd gynt yn annoethion, yn anufudd, yn 
cyfeiliorni, yn gwasanaethu chwantau ac aniryw fe- 
luswedd, gan fyw mewn drygionri a chenfigen, yn ddi- 
gasog, yn casau ein gilydd ^" Tit. iii. 3. y mae y rhai 
sydd yn gwneuthur y cyfryw bethau yn haeddu ma- 
rwolaeth, ac hefyd y rhai sydd yn cyd-ymfoddloni a'r 
rhai sydd yn eu gwneuthur hwynt; Rhuf. i. 32. Felly 
gan hynny y rhai sydd yn v cnawd^ ni allant ryngu 
bodd Duw; Rhuf. viii. 8. Eithry mae Duw yn can- 
mol ei gariad tuag attoiH ; oblegid, a nyni etto ya 
bechaduriaid, i Grist farw drosom ni ; Rhuf. v. 8. Yn 
hyn y mae cariad, nid am i ni 2:aru Duvv; ond am 
iddo ef em cam ni, ac anfon ei Fab i fod yn iawn dros 
ein pechodau; I [oan iv. 10 Yn hyn yr eglurwyd 
cariad Duw; adnod 9- fe, a chariad tragywyddol y'th 
gerais ; am hynny tynais di a thrugaredd ; Jer. xxxiii. 
3. Y mae'r lesu yn dywedyd, pan mae ef yn dadleu 
kx'i Dad ar ran ei etholedigion, Ti a'i ceraist hwynt 

C3 



megis y ceraist fi^ a thi a'm ceraist cyn selliad y byd ; 
loan xvii. £3^ 24. Ni gavvsotn i gyd ein hyniarwedd- 
iad gynt yn chvvantau ein cnawd^ gan wneuthur ew- 
yllysiau y cnav/d, a'r meddyliau ; ac yr oeddem ni 
wrth naturiaeth yn blant digofaint, megis erailL Eithr 
Duw, yr hwn sycld gyfoethog o drugaredd, o herwydd 
ei favvr gariad trvvy yr hwn y carodd efe ni^ ie pan 
oeddem feirw mewn camweddau, a'n cydfywhaodd ni 
gyda Christ; Eph. ii. 3,4^5. Mewn perthynas i'w 
personau yr oeddent wedi eu caru pan oeddent yn en 
pechodau, ond nid mewn cyfeiriad i'w tueddiadau. 
Nage, Duw a gasaodd yn angenrheidiol, tra y carodd 
yn oruchel. Ond gw^edi hynny, fe ymddangosodd 
caredigrwydd a chariad Duw ein lachawdwr tuag at 
ddyn; nido weithredoedd cyfiawnder y rhai a wnaeth- 
om ni^ eithr yn ol ei drugaredd yr achubodd efe nyni, 
trwy olchiad yr adenedigaeth, ac adnewyddiad yr Ys- 
bryd Glan ; Tit. iii. 5. Gan fed yr eglwys yn y modd 
hyn yn waith Duw wedi eu chreu o newydd y'Nghrist, 
y mae hi yn dyfod yn wrthddrych o gariad angen- 
rheidiol yr Arglwydd^ neu ei hyfrydwch naturiol. Pel 
y maeefeyn dywedyd, Mi a'i galwaf hi yn anvvyl^, yr 
hon nid yw anwyl ; Rhuf. ix. 25, 

2, Y rhai hynny ag sydd wedi eu hadnewyddu yn 
ysbryd eu meddwl, ac yn meddiannu cymhwysiadau 
sanetaidd^ ydynt yn anwadadwy fel y cyfryw yn wrth- 
d*drychau o gariad naturiol Duw; etto y maent trwy 
bechod wedi dyfod yn wrthddrychau o'i ddigofaint 
sanctaidd. Eithr, nid yw hynny yn tybied neu yn 
arwyddo unrhyw gyfnewidiad yn y Jehofa. Nid yn 
ei ewyllys da goruchel i'w personau, yr hyn sydd yn 
wastadol yr un, gan ei fod yn efFaith o'i bieser da yn 
unig, ac nid wedi ei sefydlu arnynt o herw3/dd un- 
rhyw gynneddf dda a moesol ynddynl hwy. Ac nid 
oes unrhyw gyfnewidiad yn ei gariad naturiol, o her- 
wydd mai sancteiddrwydd yn unig yw ei wrthddrych 
anghyfnewidiol. Yn gyfattebol i, ac mewn prawf o'r 
hyn a grybwyllwyd uchod, yr ydym yn dai llain er fod 
Duw wedi caru, etto efe a ffieiddiodd Israel yn ddir- 
fawr, ac a ddigiodd wrth ei etifeddiaeth ; Sahn ixxviii. 
59^ 62. Gan eu bod wedi eu halogi a'u gweithred- 



31 

oedd eu hiinaiu, am hynny y cynneuodd dig yr Ar- 
glwydd yn eibyn ei bobl, tel y ffieiddiodd efe ei eti- 
feddiaeth ; Sal. cvi. 40. Er liynny, eie a edrychodd 
pan glywodd eu Uefain hwynt; ad nod 44. le fy eti- 
feddiaeth sydd i mi, medd yr Ai glwydd, megis Hew 
yn y coed, rhuo y mae i'm herbvn ; am hynny y 
caseais hi. Yr wyf yn casau anwylyd fy enaid ; Jer. 
xii. 7,8. Blinast fi ath anwireddau ; etto y mae 
goruchei ras yn torri allan yn fFafr Israel, ac y mae 
Jehofa yn ychwanegu, Myfi, myti yw'r hvvn a ddilea 
dy gamvveddau, er fy mwyn fy bun, ac ni chofiaf dy 
bechodau; Esa. xliii. 24. 23. Canys gwyddwn y 
byddit Iwvr-anffyddlon, a'th alw d'r groth yn dro- 
seddwr. Etto, yr Arglvvydd a ddyvvedodd, Er mwyn 
fy enw yr oedaf fy Hid, ac er fy mawl yr ymatialiaf 
oddi wrthyt, rhag dy ddifeiha; Esa, xlix. 8, 9. Am 
anwiriad ei gybydd-dod ef y digiais, ac y tarewais 
ef; yraguddiais, a digiais, ac efe a aeth rhagddo'ii 
gildynus ar hyd ffordd ei gaion. Ac oni wnaeth- 
pwyd y pechadur diobaith yn siampl echruslon o an- 
foddionrwydd dwyfoi? Fe fuascii raid iddo fpd feHy, 
oni fuasai i rydd a helaelhlavvn ras gyfVyngu yn ei 
iFafr, gan ddywedyd, Ei ffyrdd a welais, ac mi a'i iach- 
af ef; Esa. Ivii. 17, 18. Y mae goruchei gariad yn 
gorfoleddu yn iechydwriaeth y pechadur, trwy haedd- 
iant yr hoHalluog lachawdwr, mewn ffordd a;^ sy'ti 
gosod aUan anfeidrol burdeb natur a hoffedd anhaedd- 
ianol y Jehofa. Y mae pechod yn rhoddi Hawer ar- 
choll marwol, ond y mae gras yn dai paru gweHhad. 

Fel hyn, oddiwrth ymddygiad Duvv tuag at seintiau 
gwrthgiliedig, yr ydym yn caei prawfiadau hynod nad 
yw cariad naturiol neu goruchei Duw yn cyfnewid 
eu gwrthddrycbau. Sancteiddrwydd yw gwrthddrych 
anghyfnewidiol y blaenaf, a phersonau ei bobl yw 
gwrthddrycbau yr olaf. Mi allwn ychwanegu, fod 
yr boll ddaioni y mae goruchei ras yn ei weiihredu^ 
neu yn ei blannu yn y galon ddynoi yn cyfarfod a 
chymmeradwyaeth angenrheldiol Duw yn ei boll eff- 
eithiolaeihau pur. Y mae efe yn gwrando ar iaith 
edifeirvvch gyda hyfrydwch. Y mae efe yn dywedyd 
am Ephraim alarus, yr hwn a glywodd yn cwynfan^ 



32 

Fy ymysgaroedd sydcl flinedig o'i herwydd, ac yr wyf 
etto yn cofio am dano. Gyda pha dosturi toddedig 
y mae efe yu cytarch yr enaid sy'nymofyn am neill- 
duedd i alaru ei gyflwr alaeihus ? Vy ngholommeo, yr 
hon wyt yn holltau y graig, yn lloches y grisiau; gad 
i mi weled ay wylleb^ gad i mi giywed dy lais; canys 
dy lajs ydd beraidd, a'th olwg yn hardd ; Can, ii. 14. 
Gan foci goruchel gariad we ii rhoddi g( Iwg Tr enaid, 
agoedd o'r biaen yn diiall i barddwcli yr Emmanuel, 
at lesu y mae efe yn awi yn edrych ac yn caru, ac 
efeyn cael ei hyfrydu ag ym irferiad o ras} a ddywed^ 
Dygaist fy ngbnloo, dygaisi fy nghalon ag un o'th 
lygaid ; mor deg yw dy gan ad, fy chwaer, a'm dy- 
vveddi i pa fai .t gwell yw dy ganad na gwin, ac arogl 
dy olew naV holj ber-aroglau! Can. iv. 9, 10. Y mae 
Duw yn earn liafurvvaith goruchel ras yn naturiol, ac 
am bynny y mae yn hoff ganddo y rbai a'l bofnant ef, 
Sef y rbai a ddisgwyliant wrth ei drugaredd ef ; Sal, 
cxlvii. 10. unwaitli etto: 

3. Nid yw dynion da yn wrthddrychau cyfartal o'r 
cariad bwnnw ag sy'n banfodol i natur Duw; canys 
fel nad yw un dyn yn vvrtbddrych o bono ond raevvn 
canlyniad o fod yn gyfrannog o sancteiddrwydd, am 
bynny fe gyferfydd cynnydd mewn gras, neii mewn 
ufadd-dod sanctaidd, a cbymmeradwyaetb ycbwaneg- 
ol Duw yn wastad. Crist, fel dyn, er ei fod yn bur, 
a gynnyddodd mewn ffafr gyda Duw ; Luc ii. 52, 
Am byn y mae y Tad yn fy ngbaru i (medd Crist) am 
fy mod i yn dodi fy einioes; loan x. 17. A*r hwn 
sydd yn fy ngbaru i, a gerir gan fy nbad i ; a minnea 
a'i caraf ef. Os car neb.fi, efe a geidw fy ngair ; a'm 
Tad a'i car ynteu, a nyni a ddeuwn atto, ac a wnawn 
ein trigfa gydag ef ; loan xiv. 2 1, 23. Canys y Tad ei 
hun sydd yn eicb caru chwi, am i cbwi fy ngbaru i, a 
cbredu fy nyfod i allan oddiwrtb Dduw; loan xvi, 
27. Ymgedweb y'ngariad Duw; Judas, adnod 21. 
Fel y carodd y Tad fi, felly y cerais inneu cbwithau; 
arboswch yn fy nghariad i. Os cedwch fy ngorchy- 
mynion, cbwi a arboswcb yn fy ngbariad ; fel y ced- 
wais i orcbymynion fy nbad, ac yr wyf yn aros yn ei 
gariad ef 5 loan xv. 9. 10. Er fod pob dyn adgenbed- 



ledig yn eglur yii vvrthddrych cyfartal o oruchel ffafr 
neillduol, ac a'r hvvn^.fel a Christ, y mae'r Arglwydd 
yn foddlon er mwyn ei gyfiawnder ; Esa. xlii. 21 ; ac 
y mae ei berson ya dderbyniol yn yr anvvylyd. £r 
hynny nid y vv yr Arglwydd yn foddlon a llawer o ho- 
nynt^ mevvn perthynas i dymmer eu calonau a dull eu 
bywvd. Gvvel 1 Cor. x. 4^ 5> am hynny yn unig 
ymddygwch yn addas i efengyl Crist. Yr ydym yn 
attolwg i chwi, ac yn deisyf yn yr Arglwydd lesu, me- 
gis y derbyniasoch gennym pa fodd y dylech rodio a 
boddloni Duw, ar i chvvi gynnyddu fwyfwy ; Phil. i. 
S7. 1 Thes. iv. 1. A chwi yn gwybod nad yw eich 
llafur chwi yn ofer yn yr Arglwydd ; LCor. xv. 58. 
Canys nid yw Duw yn anghyfiawn, fel yr anghofio 
eich gvvaith^ a'ch llafurus gariad ; Heb. vi. 10. Oddi- 
wrth yr hyn sydd uchod ni allwn gasglu, 

1. Nad yw damnedigaeth dragywyddol y rhai ni 
chadwasant eu cyflwr dechreuol y'niha un yr oeddent 
yn mwynhau cymmeradwyaeth dwyfol, yn gwrthwy- 
nebu natiir anghyfnewidiol cariad y Jehofa^ neu yn 
gosod iechydwriaeth dragywyddol ei bobl yn ansicr. 

2. Pa nior wagelog y dylaiV saint wilied yn erbyn 
pob pechod, ac ymorchestu i gynnyddu mewn cyd- 
ifurfiad perfFaith i'w Duw. Gwir happusrwydd a geir 
yn wastad w^edi ei gysylltu yn anwahanadwy a sanct- 
eiddrwydd diflruant, a phechod, pa le by n nag y mae, 
a drig yn wrthddrych anghyfnewidiol o ddigofaint 
Duw. Am ba achos y mae efe yn cuddio ei wyneb, 
ac yn ddigllon wrth ei bobl, ac er y madden efe idd- 
ynt, etto efe a ddial ar eu dychymygion, canys y rhai 
y mae efe yn eu earn y mae efe hefyd yn geryddu. 

3. Pa mor ofnadvvy gresynol a fuasai ein cyflwr, 
wedi colli'r uniondeb hwnnw o'r natur y'mha un yr 
oedd Duw yn ymhyfrydu, oni fuasai iddo ymddwyn 
tuag attorn mewn ftbrdd o oruchel ras. Yn ein dewis 
yn, ac yn ymddiried ein personau i ofal ei Fab ei hun, 
gan osod ein hanw^ireddau ni arno a'i gospi ef o'u her- 
wydd, ac yn ein cyfiawnhau ni ar ei gyfrif ef. Yn 
trosglwyddo, sancleiddrwydd, maddeuant, aheddwch, 
trwyddo ef, i'n gwneuthur ni yn bur ac yn ddifrych- 
eulyd gerbron ei orseddfaingc. Yno, yn y byd hwnnw 



o ddedwyddwch^ fe fydd Duw yn cael ei fvvynhau 
byth yn ei hoU ogoniant haiifddol, yn yr un modd 
a phe na buasai pechod wedi bod erioed. Gyda hyf- 
rydwch ycbwanegol yn cyfodi oddiwrth y ffynon an- 
feidrol ryfeddol o gariad gwirfoddol goruchel. Fe 
fydd calonau y prynedigion mewn llesmair o hyfryd- 
wch; galluoedd eu nfieddyliau wedi eu byvviocau, a'u 
caniadau derchafedig a seinia'r nefoedd a'r lief gorfo-. 
led d us o, hchydwriaeth in Duzo ni ac iW Oen, Tyst- 
iolaeth eglur o haeddiant anfeidrol pechod, yr byn a 
feddylir wrth fvvg y ffwrnes yn esgyn i fynu gerbron 
yr orseddfaingc, a 'cliwanega eu rhyfeddod o oruchei 
gariad, ac <a leinw eu heueidiau helaeth a llawenydd 
annhraethadvvy, parch gostyngedig, a syndod sanct- 
aidd. 

4. Gwrtbwynebiad i oruchei ras Duw sydd yn wir 
resynol. Mor alarus yw i feddwl fod drwg-weithred- 
wyr colledig yn cael eu llanw a digasedd yn erbyn 
hynny, niewn canlyniad o ba iin y gall iechydwriaeth 
yn unig ddyfod yn wrthddrych o obaith. Y mae yn 
brawf hynod o natur twyllodrus ac j'^nfyd pechod, a 
balchder y galon ddynoL Ond gan fod rhai meddyl- 
iau union yn ddarostyngedig i ddigalondid trwy gam* 
syniadau, y rhai ydynt yn fynych yn fFrwyth o gam- 
ddarluniadau o'r gwirionedd, mi gaf gan hynny ystyr- 
led pwngc arall ag sydd yn agos mewn cyssylltiad a'r 
un uchod, wrth yr enw yn unig oba un y mae rhai pro- 
ffeswyr yn cael eu brawychu, er i fod yn cael ei gy- 
farfod yn yr fynych yn ysgry thyrau'r gwirionedd. Yr 
hyn yw, 

YR ATSKAWIAETH O ETHOLEDIGAETH. 

1. Etholedigaeth neu ddewisiad sydd yn wastod yn 
dal allan rhyddid ewyllys yn y person neu'r persouau 
sydd yn dew is neu'n ethol. 

2. Y mae gan bob etholwr ddiben meww golwg, 
.mewn perthynas iV hyn y mae efe yn gwneuthur ei 
ddewisiad, neu am y cyflawniad o'r hyn y gwneir y 
dewisiad. 

3. Y mae'r person a ddewisa yn cael ei ystyried yn 
wastod yn oddefgar, gan fod yn hollol yn cMai-'ostyng- 



S5 

edig 1 ewyllys yr etholwr, mor belled ag y mae'n per- 
thyn i'r weithred o ddew^siad. 

Y niae'r tri thyb hyn yii anwahanadvvy gyssylltiedig 
S,g etholedigaeth, neu briodol ddevvisiad;, pa etholiad 
bynnag y cyfeirir atto, pa un ai fod yn cael ei wneuthur 
gan Dduw neu ddyn. Ond y mae gan fai crist'nogion 
ieuaingc neu gwan^ dybiau cymmjsgedig neu angbef- 
nogiadd o'r atbrawiaetb sy'n awr dan ein hystyriaeth, 
o eisiau gofalu am y gwahanol feddvHau y'mba un y 
mae'r ysgrythyrau yn son am bersonau dewisedig, neu 
etholedigion Duw. OV cyfryw anwybodaeth neu an- 
ystyriaeth y mae gwrthwynebwyr goruchel rasyn cym- 
meryd y fanlais ; ac i'r diben i ddyrysu neu niweidio 
eu meddyliau, y maent yn dwyn siamplau ysgrythyrol 
o rai a gafodd eu httkol, ac er hynny a fuant feirw yii 
eu pechodau^ fel ag y mae gennym le i feddvvl y darfu 
i Saul a Judas, ac etto hwy a ddewiswyd eill dau gan 
Dduw, Oddi yma yr ydys yn casglu^ gan fod rhai yn 
golledig ag oeddent wedi eu hethol, am bynny nid yw 
etholedigaeth yn sicrhau iechydwriaeth y rhai a ddew- 
isir, ond ei fod o'r cyfryw natur fel ag y mae'n gadael 
eu dedvvyddvvch rhagllaw a'u gwynfyd terfynol yn an- 
sicr. Fel ag y mae y cyfryw gasgiiadau a'r rhai uchod, 
ar yr olygiad cyntaf, yn gwisgo yr ymddangosiad o 
wirionedd, nid ydyw'n rhyfeddod fod rhai personau 
graslon yn ysmala o ddeutu'r athravviaetli. Ond y 
mae'r apostol yn cynghori'r crist'nogion i roddi pob 
diwydrwydd i wneuthur eu galwedigaeth a'u hetholed- 
jgaeth yn sicr, trwy fod yn abl i roddi y cyfryw dystiol- 
aethau ag sy'n profi eu hawl yn newisiad y Jehofa : y 
gwybodaeth o'r hyn a gyfrifir, ym marn yr lesu, fel yn 
dwyn mwy o bleser ei yn bobl nag y dylent gymmeryd 
oddiwrth tystiolaeth y diaflaid gan eu bod yn ddaros- 
tyngedig iddynt. I gael uffern yn orchfygedig a raid 
weini llawenydd anrhaethadwy iV rhai hynny sydd 
yn ymdrechu a galluoedd y tywyllwch ; eithr yn hyn 
na lawenhewch, fod yr ysbrydion wedi eu darostwng i 
chwi (medd yr Arglwydd); ond llawenhewch yn hy- 
trach, ^m fod eich enwau yn ysgrifenedig yn y nef- 
oedd ; Luc x. 20. Er cymmorth i ymofynwyr difrif 
am y gwirionedd, fe all fod yn briodol i sylwi,niai wrth 



36 

etholedigaelh yn yr ysgrythyr^ yr ydys yn meddwl 
weilhiau fod Duw yn gosod ar neilldu neu yn dewis 
poW, i'r mwynhad o freintiau allanol yn unig; yn yr 
ystyr hwnnw y devvisoddefe y genedl luddewig, ac am 
bynny y maent hwy fel cenedl^ er eu holl ddiygioni, 
yn cael eu galw yn fynych yn etholedigion yr Ar- 
glwydd, neu ei bobl ddewisedig. Drachefn^ y mae*r 
Arglwydd wedi ethol neu ddewis personau pennodol i ' 
weithredu mewn swydd galluog; megis Samuel, Saul^ 
Dafydd, a llawer ychwaneg o dan yr Hen Destament ; 
a Phedr, lago, Judas ac eraill, a ddewiswyd neu a 
etholvvyd yn yr un modd dan y Newydd. Oddi yma 
y dywedodd yr lesu wrth ei ddysgyblion, oni ddevvis- 
ais i chwychwi y deuddeg, ac o honoch y mae un yn 
ddiafol? 

Ond y mae etholedigaeth gras, am ba un yr wyf ii 
yn son, o natur vvahanol, ac yn cynnwys fod Duw 
yn dewis personau y'Nghrist lesu, neu yn eu gosod ar 
neilldu fel mewn cyd-berthynas ag ef, i iechydwriaetk, 
trwy sancteiddhad yr Ysbryd, a chrediniaeth o'r gwir- 
ionedd. iechydwriaeth oedd y diben ag oedd gan 
Dduw mewn golwg, i ddwyn ei rai dewisol iV mwyn- 
had aV meddiant o bono. Iechydwriaeth, nid yn unig 
fel yn cynnwys gwaredigaeth oddiwrth gosp, ond 
oddiwrth bob anwiredd. Am hynny yn y darluniad 
ag y mae'r apostol yn rhoddi o'r athrawiaeth, sanct- 
eiddrwydd trwy'r Ysbryd, a gwir ffydd, oedd yr hyn 
agoeddent wedi eu dewis i fod yn ddeiliaid o honynt, 
trwy ba rai yn unig y gallasent feddiannu iechydwr- 
iaeth. Yr oedd y dewisiad bwn er y dechreuad, cyn 
bod y ddaear. Ni ddewiswyd hwynt, o herwydd eu 
bod yn cael eu golygu yn sanctaidd, ac am hynny yn 
haeddianol i gael eu gwahaniaethu fel personau an- 
wyl gan Dduw, o achos eu hufudd-dod neu eu purdeb 
personol, ond fel y byddent sanctaidd. Y mae'r apos- 
tol mawr, yn ei epistol dwfn a hyfryd at y saint yn 
Ephesus, yn darlunio y pwngc pwysfawr hwn, mewn 
modd mor gyflawn, eglur, a chy wir, fel ag y mae'n 
ddigonol i atteb y'mron pob gofyniad perthynol a elliry 
ei wneud mewn perthynas i'r athravviaeth. Y mae eie 
yn dechreu gydag yraadroddion o gariad gwresog a^ 



?^1 

diolchgarwch gostyngedig i'w awdwr anfeidrol, gan 
ddywedyd^ Bendigedig fyddo Duw a Thad ein Har- 
glwydd lesu Grist. 

G. 1. Fa beth a wnaeth efe? 

A. Yr hwn a'n bcndithiodd ni. 

G. 2. A pha beth y bendithiodd efe ni ? 

A. A phob bendith ysbrydol. 

G. 3. Y'mha le mae'r bendithion hyn ynghadw ? 

A. Y'Nghrist. 

G. 4. Y'mha le gall eneidiau ag sy'n eu ceisio ddis- 
gwyl i V cael a'u mwynhau hwynt? 

A. Yn y nefoJion leoedd (neu bethau). 

G. 5. Yn ol pa beth y mae efe yn myned y'mlaen 
yn rhoddiad y cyfryw freintiau neillduol ; ai o her- 
wydd ein dewisiad o honynt? 

A, Nage, ond megis yr etholodd efe ni ynddo ef. 

G. 6. Pa bryd ? 

A. Cyn seiliad y byd. 

G. 7. Eithr oni ddewisodd efe ni o herwydd ein bod 
yn sanctaidd, neu o herwydd iddo ragweled y byddem 
ni felly ? 

A. Na ddo^ Ond fel y hyddem yn sanctaidd. 

G. 8. A fwriadodd efe y pryd hynny y byddai y 
cyfryw oil i gael eu gwneud yn hollol sanctaidd? 

A. Do, ae yn ddifeius ger ei fron ef mewn cariad. 

G. 9. A ydyw^ pob peth fel uchod wedi eu cwbl 
sicrhau ? 

A. Ydyw, wedi iddo ein rhagluniaethu ni. 

G. 10. Wedi ein rhagluniaethu i ba beth ? 

A. I fabwysiad. 

G. 1 1. Trwy, ac i bwy ? 

A. Trwy lesu Grist, iddo ei hun. 

G. 12. Pa beth yw ffynon y cyfryw ewyllys da, neu 
o ba le y mae yn tarddu ? 

A. Bodlonrwydd ei ewyllys ef. 

G. 13. Y'mha beth y mae'r cwbl yn terfynu, neu 
at ba beth y mae ef yn arwain ? 

A. Er mawl^ogoniant ei ras ef, 

Trwy yr hwn y gwnaeth ni yn gymmeradwy yn yr 
Anwylyd; yn yr hwn y mae i ni brynedigaeth trwy 
€1 waed ef, sef maddeuant pechodau yn ol cyfoeth ei 



ras ef. Gwel Eph. i, 4ydd hyd y l£fed. Drachefn^ 
y mae'r un ysgrit'enydd jsbrydoledig yn haeru, o ble- 
gid i Dduw o'r dechreuad eich ethol chwi i iechydvvr- 
iaeth^ trwy sancteiddiad yr Ysbryd^ a ffydd i'r gvvir- 
ionedd; 2 Thes. ii. 13. Duvv yn fwynaidd a gyssyll- 
todd eu dedwyddwch terfynedig a'i ogoniant ei hiin^ 
pan yr ordeiniodd efe hwynt i fy wyd tragy wyddol ; 
Act. xiii. 48. Ond er fod Judas vvedi ei ddewis i'r 
swydd^ ni ddevviswyd ef i sancteiddrwydd^ canys yr 
lesu pan oedd yn ymddiddan a'i ddysgyblion fel ei 
weision a'i wir ganlynwyr (a Judas yn bresennol)^ efe 
addywedodd^ JNid wyf fi yn dywedyd am danoch chwi 
oil; mi a wn pwy a etholais; loan xiii. 18. Y mae 
enwau ei etholedigion wedi eu ysgrifenu yn y nefoedd, 
a'r cyfryw oil a ryddliawyd oddivvrth ddamnedigaeth. 
Pwy a rydd ddim yn erbyn etholedigion Duw? Rhuf. 
viii. S3. Ni allesit ddywedyd hyn oil am y genedl 
luddevvig, neu am Judas a llawer ychwaneg a ethol wyd 
i sefyllfa swyddol; heblaw hyn^ personau unigol a el- 
wir yn etholedigion, y rhai ni allasent ddwyn awdur- 
dod yn eglwys Dduw, canys ni chaniatawyd i wraig 
lafaru yn yr eglwys, nac ymawdurdodi ar y gwr, eithr 
bod mewn distawrwydd; 1 Tim. ii. 12. Er hynny ni 
a ddarllenwn am arglwyddes, a'i chwaer etholedig; 
£ loan, adnod 13. Os yw Duw wedi ethol felly, fe 
fydd y diben ag oedd mewn golwg ganddo yn sicr o 
gael ei gyflawni, canys fe ddywed yr lesu, yr hyn oil 
y mae y Tad yn ei roddi i mi, a ddaw attaf fi; a'r hwn 
a ddel attaf fi, ni's bwriaf ef allan ddim. Ei bobl a 
fyddant ewyllysgar yn nydd ei nerth, canys efe a'i 
carodd hwynt k chariad tragy wyddol, am hynny y tya 
efe hwynt a thi ugaredd. Ni ellir roddi un siampl o 
fod Duw wedi ethol unrhyw bohl, person, neu h, i'r 
hyn ag na chafodd ei wir gyflawni. A etholodd yr 
Arglwydd y genedl luddewig i ragorfreintiau arbenig? 
Do, ac mewn canlyniad i'r^ etholiad hwnnw hwy a 
gawsant y goruchafiaeth ar y cenhedlaethau eraill, a 
llawer y'mhob ffordd. Samuel a wir brophwydodd, 
a Saul a Dafydd oeddent yn ddiau yn frenhinoedd 
yn Israel. Judas a rifwyd gyda'r apostolion, ac a 
gymmerodd ran gyda hwynt yn y weimdogaeth ix hyn 



39 
yr ethaiwyd ef. Moses oedd arweinydd a deddfwr Is- 
rael, o hervvydd iddo gael ei ethol gan yr Arglwydd 
i'r cyfryw urddas. Aaron a'i hi/iogaeth oeddent ofF- 
eiriaid iV goruchel Dduw, o herwydd eu bod gwedi 
eu hethot ganddo ef i'r swydd honno. Felly yr Ar- 
glwydd a etholodd Jerusalem fel Irigfa i'r arch, a'r lie 
yr offrymid aherthau, ac yno y gwir esgynodd llwythau 
Israel i addoli ac i fawrygu yr hwn oedd a'i drigfa yn 
Seion, Ni etholodd Jehofa mewn unrhyw fodd ya 
ofer, Y dibenion ag oedd ganddo mewn golwg a 
gyflawnwyd yn wastadol. Ac os felly, a ellir rhoddi 
unrhyw reswm paham y bydd i'r rhei'ny, a'r rhei'ny 
yn unig a etholwyd i'r bendithion mwyafy fod yn fyr 
o honynt? Eithr y mae'r sylfaen yn sefyll yn sicr, a 
chanddi y sel hon, yr Arglwydd a edwyn y rhai ydynt 
eiddo ef. Y'mhob oes cynnifer ag oedd wedi eu hor- 
deinio i fywyd tragywyddol a gredasant^ yr etholedig- 
ion a^i cawsant, ond y lleill a ddallwyd gan dduw y 
byd hwn, yr hwn sydd yn dallu llygaid y rhai nid yd- 
ynt yn ciedu. Felly gan hynny, y pryd hwn hefyd, 
y mae gweddill yn ol etholedigaeth gras; ac os o ras, 
nid o weithredoedd mwyach ; os amgen, nid yw gras 
yn ras mwyach; Rhuf. xi. 5^ 6. 

Rhwystr arall yn ffordd llawer o ymofynwyr am yr 
athrawiaeth o etholedigaeth yw gwrthodedigaeth, pa 
un sydd yn cael ei ystyried yn gyfFredinol fel gwrth- 
ran o etholedigaeth, ac yn perthyn iddo fel ei gyfer- 
byniad cyfeiriol ; yr un modd ag y mae tyb nacaol 
yn perthyn i un pendant, Ond os ydyw yn cael ei 
ddyall fel yn nacaol i etholedigaeth^ onid yw yn rhy- 
fedd ei fod yn cyfnewid ei natur, ac mewn dadl yti 
dyfod yn dyb pendant? Ac etto fel y cyfryw y mae 
wedi cael ei wrthwynebu a'i amddiffyn gyda gwresog- 
rwydd mawr; canys nid yw gwrthwynebwyr goruchel 
ras^ braidd byth yn ymdrafod yn uniongyrch &'r ath- 
rawiaeth o etholedigaeth \ ond yn gyfrwysgar yn troi 
heibio at wrthodedigaeth, fel pe byddent yn ymwy- 
bodol fod etholedigaeth ynddo'i hun yn anarchollad- 
wy ac na allasai yn bosibl gael ei ddarostwng. Ond 
oddiw^rth y mynydd o wrthodedigaeth y maent yn ym- 
osod yn erbyn yr athrawiaeth a fwriadir ei ddinystrio. 



40 

ac yn el gyhuddo S,V canlyniadau mvvyaf eclwydiis, 
rhy eribyd i'\y mynegi, pa rai y mae amddiftynw^T 
goruchel ras wedi eu profi yn hoUol eslronol i, ac 
iiid yn y modd lleiaf yn gasgliadpl oddivvrth yr ath- 
ravviaeth o ddewisiad goruchel Duw o'i bobl i ras a 
gogoniant. Ond ysgatfydd nid yw eu hamddifFyn- 
iad o'r athrawiaeth wedi bod yn hollol Iwyddiannus. 
Ond y mae'r caniatad o honi fel yn wrthran i etholed- 
igaeth, wedi bod yn rhwystr i lawer o ymofynwyr am 
y gwir, ac yn annogaeth iV gwrthwynebwyr. Y mae 
etholedigaeth neu ddewisiad yn wir yn dal allan nac- 
ad, neu fod rhai heb eu hethol ; pa rai y mae'r ysgry- 
thyr yn alw y Ueill\ hyn a ganiateir yn ewyllysgar, 
ond nid yw gjwrthodedigaeth fel y sonir am dano yn 
yr ysgrythyr byth yn cael ei wrthwynebu i etholedig- 
aeth. Nid yw'n ymddangos fel yn perthyn i athraw- 
iaeth etholedigaeth, ond y mae'n sefyil mewn sefyllfa 
Iwyr wahanol yn y cyfansoddiad o ddifynyddiaeth ys- 
grythyrol. 

1. Os byddai i wrthodedigaeth drosglwyddo y dyb 
o an-etholedigaeth, trwy fod person wedi ei wrthod, 
ni a ddyallwn am uw heb ei ethol ; ond pa fodd y cy- 
tuna y fath dyb ag ymresymiad yr apostol, pan y mae 
efe yn dywedyd, Ai nid ydych yn eich adnabod eich 
hunain, sef bod lesu Grist ynuch, oddieithr i chwi 
fod yn anghymmeradwy ? 2 Cor. xiii. 5, I dybied ei 
fod ef yn meddwl nad oeddent hwy wedi eu hethol os 
Dad oedd Crist ynddynt, ydyw tybied ei fod ef yn 
gwrthddywedyd ei brofiad ei hun, a gwrthwynebu 
gwirioneddau hunan-eglurol ; canys fe fu amser pan 
nad oedd Crist yn Paul ei hun; tra parhaodd yr ys- 
baid hwnnw yr oedd efe yn dra chynddeiriog yn er- 
byn y rhei'ny ag oedd yn profFesu enw yr lesu. Ond, 
medd efe, fe welodd Duw yn dda i ddadguddio ei 
Fab ynnof fi. Cyn Vx cyfnewidiad dedwydd hwn 
gymmeryd lie yr oedd efe mewn cyflwr o zorthodedig^ 
aeth, canys nid oedd Crist ynddo ef, ac etto nid oedd 
efe erioed mewn cyflwr o an- etholedigaeth, ond yn un 
ag oedd wedi ei ethol y'Nghrist cyn bod y byd. Etto 
ni allasai feddwl os nad oedd Crist ynddynt nad oedd- 
ent wedi eu hethol, o bervvydd nid y w Crist yn natur- 



41 

iol yn ei etholedigion^ fel ag y mae y rhan fwyaf o 
honynt yn gwybod, ac yn gaiaru pan eu galwer trvvy 
ras, iddynt fyw heb Dduw, ac heb Grist yn y byd ; 
am hynny tra parhaodd yr ysbaid hwnnw, yr oeddent 
yn zorthodedigion, gan nad oedd Crist ynddynt ; er 
hynny yr oeddent yn etholedigion Duw, a'u bod wedi 
eu galw trwy ras sydd yn brawf o hynny. Oddi yma 
y mae'n yniddangos nad ywgwrthodedigaeth yn wrth- 
ran i etholedigaeth. 

£. Nad yw gwrtliodedigaeth yn wrthran i etholed- 
igaeth a ymddengys yn eglur, os ystyrier fod etholed- 
igaeth yn weithred o oruchafiaeth dwyfol;, yn cyfodi 
yn unig oddiwrth evvyllys Duw, heb unrhyw gym- 
hvvysder yn y creadur yn haeddu i gael ei neillduo 
felJy ; ond gwrthodedigaeth^ pa bryd bynnag yr arferir 
y gair yn yr ysgrythyr_, sydd yn meddwl diiFyg cym- 
hariaethol, neu fyrdra hanfodol yn y rhai hynny ag 
sydd yn anghymmeradwy. Etholedigaeth yw'r efF- 
aith o, neu yn deilHo yn unig oddiwrth bleser da ew- 
yllys Duw yn fFafr persofiau ei bobl ; ond nid yw 
gwrthodedigaeth yn tarddu yn w^ag oddiwrth ewyllys 
Duw, ond V gvvrthwynebedd naturiol y s^^dd rhwng 
purdeb y Jehofa, a'u halogrwydd hwynt. 

3. \ inne gwrthodedigaeth yn yr ysgrythyr yn was- 
tad yn sefyli yn wrtbwyueb i, ac yn nacad naturiol o 
gymmeradwi/aethf pa un a ydyw yn peithyn i gyflwr 
y person, gzoedd ei feddwl^ neu naiut ei weithredoedd. 
Oddi yma y mae profFeswyr difFaith yn cael eu cym- 
haru i'r sorod ag sy'n fynych yn gymniysgedig a me- 
tel, pa un ar brofiad a geir yn w^aei neu yn ddifFygiol 
o rinwedd, am hynny yn arian gwrthodedig y galwant 
hwynt, am wrthod o'r Arglwydd hwynt; Jer. vi. 30. 
Felly yn y testun a soniwyd Vr blaen, Ai nid ydych 
yn eich adnabod eich hunain, sef bod lesu Grist yn- 
och, oddieithr i chwi fod yn anghymmeradwy ! me- 
ddwl eglur yr apostoi y w fod y cytVyw yn amddijaid 
rinzotdd gziirioneddoL Canys pa mor ymddangos- 
iadus bynnag a fyddo protfes,*^ etto heb Grist, y cwbl 
a geir yn weddillion distadi yn unig yn y diwedd ; 
am hynny y mae efe yn eu gxsod hwynt ar ymofyn- 
lad cyfyng, rhag iddynt gael eu twyllo trwy ymddang- 



42 

osiadau, Ga7t feddwl eu hunain yn rhyw beth pan 
mewn gwirionedd nid yiynt ddim, Oddi yma y mae 
efe yn ychwanegu yn yr adnod nesaf, ond yr wyf yn 
gobeithio y gwybyddwch nad ydym ni yn anghym- 
meradvvy, £ Cor. xiii. 5, Q, ac yn adnod 7, y mae efe 
yn dywedyd, Ac yr wyf yn gweddio ar Dduw na 
wneloch chwi ddim drwg; nid fel yr ymddangosom 
ni yn gymmeradwy, ond fel y gwneloch chwi yr hyn 
sydd dda er bod o honom ni niegis rhai anghymnuv" 
adwy, Fel hyn y mae efe yn ystyried gwrthodedig- 
aeth a chymmeradwyaeth fel yn wnhraniadau naturiol. 
Drachefn fe ddywedir fod dynion o feddwl llygredig, 
yn anghymmeradwy o ran y ffydd^ hynny yw, yn am- 
ddifaid o wir ddealldwriaeth o'r gwirionedd; 2 Tim. iii. 
8. A'r rhai ffiaidd ac anufudd ydynt at bob gweithred 
dda yr anghymmeradwy. Yn gyfattebol gau hynny 
i'r olwg hwa o wrthodedigaeth, y mae'r serchiadau 
ffiaidd hynny i ba rai y rhoddwyd y cenhedloedd i 
fynu, yn cael ei galw yn feddwl anghymmeradwy; 
Rhuf. i, 26, 28, 29. Yn meddwl fod eu tueddiadau 
a'u hymmarweddiad yn atgas, ac ni allasasent yn bo- 
sibl gael eu cymmeradwyOy naill ai gan Dduw, neu 
ddynion da. Oddiwrth yr yslyriaethau uchod y mae 
yn ymddangos yn eglur, nad yw etholedigaeth, a 
gwrtbodedigaeth, wedi eu cyssylltu yn anwahanadwy, 
neu hyd yn oed yn gymmaint a thybiau perthynasol 
i'w gilydd, ac nid yw gwrtbodedigaeth yn meddwl 
gosodiad hollol i drueni tragywyddol, canys fe all y 
cyfry w etto gael trugaredd megis ag y cafodd Paul ; 
ond ei fod yn wrthran arswydus i gymmeradwyaeth 
ddwyfol, paun aiyn perthyn i bersonau, egwyddorion, 
neu ymddygiadau. Ond fe all rhai atteb, Er fod y 
gair gwrthodedigaeth yn cael ei anarfer fel yn perthya 
i etholedigaeth, etto ol bydd i'r tybiau i gael eu cadw 
pa rai a drosglwyddwyd trwyddo, nid yw'r athrawi- 
aeth yn llai gwrthodaduy nag o'r blaen. Gwir; am 
hynny gadewch i ni ystyried yn bwyUig, pa un a'i yd- 
yw y tybiau hyll hynny^ pa rai y mae gwrthwynebwyr 
etholedigaeth wedi cyssylltu yn wastad a'r gair gwrtb- 
odedigaeth, mor ddieithr, neu nid ydynt, i'r athrawi- 
aeth o etholedigaeth a'r gair eu hun^. Y mae y gwrth- 



wynebvvyr mwyaf prydferth a phwyllig o'r athrawiaeth 
sydd mewn dadl, yn gyfFredinol yn ei gyhuddo fel yn 
cynnwys tri pheth. 1. Gosodiad o*r rhai hynny nad 
ydynt wedi eu hethol i ddinystr aiiocheladwy, ac am 
hynny 2. fod yr athrawiaeth o etholedigaeth yn ni- 
weidiol i'r rhei'ny nad ydynt gynnwysedig ynddo, ac 
yn ganlynol 3. yn wrthluniad ar gyfiawnder neu ga- 
racter moesol Duvv. Y mae'n rhaid adder fod y rhes- 
ymau hyn yn gwbl ddigonol i gyfiawnhau ymneilldu- 
aeth oddiwrth yr athrawiaeth, neu wrthwynebiad iddi, 
a'u tybied eu bod wedi eu syifaeni'n dda. Ond pa ua 
ai ydyw y casghadau hyn yn hiliogaeth cywir o ethol- 
edigaeth, ai nid ydynt, a yaiddengys^ os dygir hwynt 
dan ymofyniad diduedd. Mewn perthynas i'r gwrth- 
ddadl cyntaf, y gofyniad yw, 1. Pa un a ydyw yr 
athrawiaeth o etholedigaeth (a*i feddwl ef yn wirion- 
edd)yn achos o, neu yn y modd lleiaf yn ddylanwadol 
ar osodiad unrhyw greadur i ddinystr? Nad oedd ef 
naill ai yn achos neu achlysur o'r cyfryw osodiad sydd 
yn amlygadwy eglur oddiwrth ei wir natuh Ni all jsai 
gael y cyfryw dueddiad^ o herwydd fod etholedigaeth 
yn weithred hoUol oruchel, neu yn weithred o ras yn 
cyfodi yn unig oddiwrth ewyllys y Jehofa. Ond nid 
yw cospedigaeth yn cyfodi oddiwrth ddwyfol oruch- 
afiaeth. Pe byddai iddo, fe fyddai yn ddiachos ; ond 
ni chospodd Duw erioed (ac am hynny. ni fwriadodd 
efe i wneuthur felly) heb achos euog yn y creadur, 
Nid yw Duw yn cospi pechod o herwydd mai ei 
oruchel ewyllys oedd hynny, ond y mae ei wir ewyllys 
i gospi yn cyfodi oddiwrth sancteiddrwydd ei natur, 
ac uniondeb ei lywodraeth; gan hynny y mae bwriad 
Duw i gospi yn cyfodi oddiwrth ddechreuad gz&aharioly 
oddiwrth yr hyn o ba un y mae etnoledigaeth yn 
deillio. Y maent yn eu natur yn dragywyddol waha- 
nol^ fel ag y mae yn bosibl i unrhyw o weithredoedd 
Duvv i fod. Y cyfryw gyhuddiad a ellir gan hynny ei 
ddwyn yn gystal yn erbyn creadigaeth ag yn erbyn 
etholedigaeth. Y mae yn ymddangos yn rhyfedd iawn 
i fod unrhyw ddyn difrifol yn gwrthwynebu y dyb o 
fod Duw yn arfaethu i gospi pechod, gan weled ei fod 
ef yn ddiau yn gwneuthur felly^ yr hyn ni allasai 



44 ^ 

wneud, pe bycldai yn betb anghyfiawn yn Nuw i gym- 
meryd dial. Os ydyvv yn gyfiawn i'r Arglwydd gospi 
y rhai a ,2:ospir i2:anddo ef, ni allasai fod yn feius ynddo 
i arfuethu gwneuthur felly, onid y vv y n fdus i dtrfynu i 
wneuthur y peth sydd iawn. Pa fodd bynnag nid yw 
y cyfryw artaeth yn codi oddiwrth etholedigaeth. Y 
peth ag sydd yn wrthwyneb i etholedigaeth, sydd yn 
nacad yn unig, neu adavviad o eraih yn y cyflwr 
hvvnnw y'mha un yr oedd holl ddynolryw yn cael eu 
golygu gan y Tragywyddol mawr pan y dewisodd 
efe ei bob); gan hynny nid yw'r athrawiaeth, 2. yn 
nivveidiol \v rhei'ny nad ydynt yn cael eu cynnwys 
ynddo; canys, os oedd etholedigaeth yn golygu ei 
wrthddrychau fel yn ddibexhod, neu yn eu ystyried yu 
unig fel creaduriaid wedi eu iFurfio gan Dduw, yr hyn 
y mae rhai yn meddvvl, yn gymmaint a bod yr angel- 
ion dedwydd, a pherson Crist yn gynnwysedig ya 
nevvisiad y Jehofa, nid allasai y rhai hynny o blith pa 
rai y dewiswvd hvv^nt, gael eu tybied yn gospadwy, 
gan eu hystyried yn eu cyilwr pur ansyrthiedig; am 
hynny ni allasai etholedigaeth, os ystyrier ef felly, 
wrth naturiaeth, fod yn aclus neu yn achlymv o fod 
Duw yn bwriadu cospi unrhyw ddyn ; os bydd i ethol- 
edigaeth dynion gael ei ystyried fel dewisiad crjpadur- 
iaid tuog, neu o greaduriaid sy'n cael eu hystyried fel 
mewn cyflwr syrthiedig a phechadurus, fel y mae yn 
cael ei olygu ^ran iawer, o herwvdd y mae'r dewi^ad 
i iechydz^riatth trwy sancteiddhad yr Ysbryd. Pa 
fodd bynnag, nid yw trefniad gwahanol yr athrawiaeth 
ond yn amgylchiad, yr hwn nid yw yn cyfnewid na^ 
tur y gwirionedd a osodvvyd ; canys os bydd iddo gael 
ei ystyried fel hyn, y mae'n canlyn yn anocheladwy, 
fel ag oedd y rhei'ny, nad oeddent yn gynnwysedig 
yn y devvisiad goruchel, wedi eu golygu gan Dduw yn 
bechadurus pan wnaethpwyd y dewisiad; gan hynny 
ni allasai y dewisiad yn bosibl eu gwneuthur hwynt yn 
bechadurus, neu yn achos iddynt gael eu golygu fel 
drwg-weithredwyr. Y mae yn neiliduol afresymol i 
feddwl fod rhagwybodaeth Duw> neu ei hoil-amgyfF- 
redol ddealldwriaeth, yn ffrwyth o'l ewyllys goruchel, 
ac etto mae'r afresymoideb hwn, mor wrthun ag ydy w^ 



. 45 

yii canlyn y gwrthdcladl, yr hyn yw'r un peth a dy- 
wedyd^ Os na fuasai i Dduvv ethol rhai^ ni fuasai efe 
byth yn gwybod, neu yn meddvvl am gyflwr eraill. 
Fel nad oes niweid yn cael ei vvneud i unrhyw ddyri 
trwy yr athrawiaeth mevvn Haw : gan hynny, 3. nid 
yw yn wrthwyneb i^ neu yn gyhuddedigaeth o, garac- 
ter moesol Daw, Nid oes dim goddefiad i bechod yn 
cael ei gynnvvys yn etholedigaeth. Nid oedd pechod 
yn cael ei wneuthur yn l/ai ffiaidd yn y rhai etholedig 
trwyddo, ac nid oedd cyfiawnder yn cael ei weini gyda 
derbyn vvyneb yn eu fFafr^ ond yr oedd Mechniydd yn 
raslon wedi ei loddi yn eu ile^ yr hvvn a ddygodd eu 
pechodau, ac a archollvvyd am eu camv/eddau^ a thrwy 
ufudd-dod pa un cyfraith Duw a fawrygwyd, a thrwy 
ei angeu cyfiawnder diduedd a lewyrchodd gyda dis- 
glaerdeb dychrynllyd. Pe byddai i'r troseddiadau ag 
oedd yr etholedig yn euog o honynt i gael eu tros- 
^ glwyddo neu eu cyfrif \^v rhei'ny sy'n cael eu cospi, 
yn yr achos hynny fe fyddai rhyddhad i'r etholedigion 
oddiwrth gosp yn anghyfiawn ac yn niweidiol, o her- 
wydd fe fyddai dangosiad o drugartdd iddynt hwy yn 
ychw^anegu trueni y rhai eraill. Ond fel y mae pob 
un ag sy'n cael ei gospi yn dioddef yn unig yn ol 
haeddiant ei bechodau personol ei hun^ am hynny i 
gasglu fod yr athrawiaeth o etholedigaeth yn nmeidiol 
i ddyn, ac yn aunheilzcjng o Dduw, sydd yn dadguddio 
naill ai gwendid truenns, neu ragfarn nerthol, o her- 
wydd y mae'r fath gasgliadau yn ymddangos mor 
wrthwynebol i wirionedd, gweddusrwydd, a synwyr 
naturiol, ag yr ymddangosai dyn i fod, os byddai iddo 
gymmeryd arno i brofi fod Duw yn greulon o hervvydd 
ei fod ef yn gymmzoynasgar, ac i fod gan y rhei'ny 
achos mawr i achwyn y rhai ni nmeidnvyd erioed. 
Nad yw yr athrawiaeth yn elynol i brofiad crist'nogol, 
ond o ganlyniad gwrthw^ynebol i hynny^ a ddangosir 
yn ei le priodol. Yr hyn a ddywedvvyd yr wy'n go- 
beithioj a ddichon fod yn fuddiol i symmud ymaith y 
gwrthddadleuon yn ei erbyn fel gwirionedd ddadgndd- 
iedig o fawr bwys, mewn canlyniad o ba un^ yr oedd 
Crist a'i bobl wedi eu cydsylUu felly^ fel ag yr oedd 
yr hyn a wnaeth efe yn gyfrifadwy iddynt hwy. — 



46 

Ond er fod yr ysgrythyrau yn son yn eglur hynod am 
y berthynas agos sydd rbwng Crist a'i eglvvys mewa 
canlyniad o gariad etholedig, etto y niae amryw 
rwystrau yn cael en cyfarfod yn fynych yn fFordd 
golygiad eglur o, a ffydd yn yr athrawiaeth honno ; 
i symmud ymaith y cyfryw, os gvvel Duw fod yn dda 
i fendithio'r ymdrechiad^ bydded i ni ystyried yn fyr^ 
Yn bedwarydd^ 

UNDEB A CHRIST. 

Y mae amryw ddadleuon gwresog wedi bod y'mblith 
pobl Dduw o ddeutu undeb a Crista yn enwedigol fel 
yn perthyn Tvv ddechreuad^ yr hyn a feddylir gan rai 
ei fod o dragywyddoldeb : a chan eraill ddirn cyn neu 
ar o] iddynt gredu. Er fod y rhan fwyaf yn cyttuno 
o ddeutu ei natur a'i barhad. y mae'r ddau tu wedi bod 
yn gryn hael a ifrwytblon yn y ddyfais o ganlyniadan, 
fel yn codi oddiwrth dybiau eu gwrthwynebwyr, pa 
rai sydd ysgatfydd yn gyfartal atgas iddynt eill dau ; 
o achos hynny, y mae llavver o ymofynwyr cywir am 
y gwir wedi cael eu digaloni'n fawr, eu harcbolli yn 
eu meddyliau, a'u rhvvystro i gy nnyddu mewn cyr- 
haeddiadau crefyddol. Y mae rhai hefyd yn cael eu 
cythryblu a'u rhwystro gan drydydd plaid, y rhai sy'n 
amrywio oddiwrth y lleill o ddeutu natur yr undeb, a 
chan hynny yn gwadu ei barhady ac yn dal allan y 
gali y rhai sydd y'Ngkrist htddyw, o bosibl fod yn 
lij^trn y foru. Fe all yr athrawiaeth o undeb a Christ 
ysgatfydd fod o'r fath natur hdaethlazcn ac amrywiog 
fel i gyfiawnhau mewn rhyw fesur tybiau bob an o 
honynt^ pa rai sy'n golygu y pwngc mewn rhanau 
neil/duol yn unig, a chan hynny yn penderfynu fod 
rhai pethau yn wrthwynebol, pa rai ydynt mewn gwir- 
ionedd ond yn zcahanoL Pa fodd bynnag, mor bell- 
ed ag y gall y peth hynny fod gyda christ'nogion cyfF- 
redin, fe all ar olwg ddiduedd, neu adchwiliad o'r 
pwngc, gael canlyniad cymmodedig ; at y cyfryw 
bwrpas fe ddyled ystyried, fod undeb a Christ o natur 
dri dyblyg, pa rai a ellir (er mwyn cadw'r tybiau yn 
wahanol) eu cyfenwi, yn zoekdig, yn fyzoioly ac yn 
eff'tithioL 



47 

Yn gyntaf, with weledig, yr ydys yn meddvvl proftes 
credadvvy o Grist, wedi ei uno ag ymostyngiad aiiilwg 
iddo eF, neu gotieidiad o'l el'engy]^ ac uTudd-dod o'i 
gyfreithiau. Lie y niae cariad yn ymddan^^os at yr 
lesu, ac ymostyngiad iddo iel lachavvdwr^ a Phen-ar- 

* glvvydd, yr ydyni yn rlmym i ystyried y cyfryvv ber- 
sonau fel yn perthyn iddo^ ac yn ganlynol i'w cam 

) hwynt. Y mae'r apostoi vMth son am yr eglwys wel- 
edigfel mevvn undeb a Christ wedi ei seiiio ar brofFes, 

i yn dywedyd. Felly ninnau^ a ni yn llawer, ydym im 

\ corph y'Nghrist^ a phob \m yn aelodau i'w gilydd ; 

■ Rhuf. xii. 5 ; ac yn llafaru am egjwysi Jiidea, yanae 
efe yn 'chwanegn^ y rhai oedd y'JNghrist^, Gal. i. 22. 
I fod gan bynny tjn yr eglwys trwy brofFes credadwy^ 
oedd yn cael ei alw^ bod y Nghrist, ie) yn 1 Cor. xii, 
12. Gwel Gal. iii. 27. 1 Cor. xii. 13. Ecto y mae 
yn amlwg nad oedd yr apostoi yn cyfrif pawb ag oedd 
y'Nghrist trwy broffes yn gredinvvyr gwirioneddol, er 
ei fod yn rhwym mewn cariad i obeithio felly am da- 
nynt oll^ hyd nes byddai tystiolaeth iV gwrthwyneb. 
Nid oedd yr ysgrifenyddion ysbrydoledig yn gwybod 
yn sicr am gyflwr graslawn y personau ag oeddent yn 
annerch^ ond yr oedd ganddynt obaith llawen, ac ofn- 
au blin, mevvn perthynas i'r rhei'ny ag oeddent ya 
gweini iddynt. Gwel yr Epistol at y Galatiaid. Yr 
lesu yr hwn a wyddai beth oedd mewn dyn^ yn gyfF- 
redinol, fel gweinidog, a gyfarchodd ei bob! ei hun 
wrth y cyfry w enwau ag oedd yn ddarluniadwy o dym- 
herau graslawn ; Mat. v. Fel y mae llawer y'Nghrist 
yn unig trwy brofFes^ a chanddynt enw o fod yn fyw^ 
ac etto yn farw, am hynny y mae priodoldeb hynod 
yn y mynych arferiad o'r gair os ag ydym yn cyfarfod 
yn yr ysgrythyr, pan yr ydys yn son am addewidion 
ac annogaethau^ ac nid yw y cyfryw air yn arwyddo 
ansicrwydd o ddedwyddwch dyfodadwy y gwir greda- 
dadyn^ ond ansicrwydd ydyw pwy yw'r personau ag 
sydd wedi credii trwy ras. Gyda pha eiddigedd y 
mae Paul yn llafaru am eglwysi y Galatiaid, ac am 
lawer yn eglwys Corinth, a chyda pha ochehad y mae 
Pedr yn son am un ag oedd ef^yn ei favvr garu, Syl- 
fanus, brawd ffyddlon^ fel ag yr wy'n meddwl ; 2 Ped^ 



48 

V. 1£. Y mae teyrnas weledig Crist yn cael ei chym- 
haru i rvvyd yr hon sy'n cau i mewn amryw fath : ond 
yr Arglv^^ydd yr hwn sydd yn chvvilio'r galon, a gym- 
mer ofal am y da^ ond y drwg a fwrw efe ymaith. Y 
pryd hynny llawer ag oedd yn weledig mewn cydun- 
deb a Christ, y rhai a fwytasant ac a yfasant yrvei 
wydd, y rhai oeddent blant y deyrnas, ac yn aelooau 
gweledig o'i gorph, sef yr eglwys, a fwrir ymaith ; fel 
ag y bydd i'r rhei'ny a geir yn ganghenau anfFrwyth- 
lon y'Nghrist, i gael eu torri ymaith a'u llosgi a than 
anniffoddadwy. Gan hynny fe addefir y bydd i lawer 
ag ydynt y'Nghrist, yn yr ystyr rhagddywededig, er 
hynny gyfodieu golygon yn uffern, a hwynthwy mewn 
poenau. 

Y'n ail, y mae undeb hywioly neu gyd-berthjmas 
dwyfol rhwng Crist a'i bobl, yr hyn sy'n cymmeryd 
lie yn yr enedigaeth newydd, pan y gwneir i'r enaid 
glywed lleferydd Mab Duw a byw, canys y mae y 
Mab yn by whau y rhai a fynno. Oddi yma y mae'r 
apostol yn dywedyd^ Byw ydwyf, etto nid myfi, ond 
Crist sydd yn byw ynof fi. 1 fyw sydd yn cynnwys 
tri pheth, ac y mae'r gwir gristion mewn ystyr ysbrydol 
yn gyfrannog o'r cwbl ; mewn canlyniad o fed Crist 
yn t'ywyd iddynt, y mae efe yr un peth i'w eglwys ag 
ydyw enaid i'r corph, a'r hwn y mae ef wedi ei gyd- 
sylltu'n fywydol. Oddiwrth undeb bywiol ag ef y 
mae teimlad, bywhad, a chadwraeth ysbrydol 
yn codi. Y maent yn ttimlo Uwyth euogrwydd, ac yn 
zt'ybodol o bla eu calonau ea hunain. Y maent wedi 
eu hargyhoeddi o'u diffygiadau a'u gwendidau, ac yn 
ymwybodol o'u bod mewn cyflwr gwael a thruenus. 
Y maent yn gweled eu hanferthwch eu hunain, a 
harddwch y Jehofa. Y mae eu clustiau yn agored i 
dderbyn addysg ; ac y mae lleferydd Duw yn ei air, 
pa un ai arswydus, neu yn dirion, yn gwneuthur ar- 
graphiadau dwfn a pharhaus ar eu meddyliau. Y mae 
ganddynt flas at bethau crefyddol, ar ol pa rai y maent 
yn newynu ac yn sychedu. Iddynt hwy y mae Crist 
yn werthfawr, ei enw sydd fel olew wedi ei dywallt 
allan, ei harddwch «ydd fel yr olewydden, a'i arogl 
fel Libanus; ie, y mae efe oil yn hawddgar. Eu teim- 



49 

ladau ysbrydol i gyd, pa un ai yn boenus neu yn ble- 
serus, ydynt mewn canlyniad o undeb bywiol a'r lesu; 
canys cyn ei ddechreuad^ yr oeddent feirw mewn pe- 
chod^ ac yn amddifaid o bob cynhyrfiad sanctaidd, a 
syniad. Y mae byzdogrwydd crist'nogol yn hollol 
ddyledus i ddylanwad bywiogaidd Crist. Trwy ei Ys- 
bryd a'i holl-ddigonol ras^ y maent yn gwasanaethu 
gydS. phleser^ ac yn dioddef gydag amynedd; y maent 
yn ymorchestu ac yh rhyfela yn erbyn pechod, ac yn 
ymdrechu a thywysogaethau^ a galluoedd, ar y cwbl 
oil y maent yn fwy na choncwerwyr trwy yr hwn a'i 
carodd hwynt. le, hwy a allant wneuthur bob peth 
trwy Grist yr hwn sydd yn eu nerihu hwynt^ ac heb- 
ddo ef ni allant wneuthur dim. Y mae'r egwyddor o 
fywhad yn wastad yn amlygu tueddiad igynnal ei ber- 
thynas ar hyn sy'n cael ei fy whau ganddo ; y mae hyn 
yn eglur nid yn unig mewn bywyd bodau rhesymol, 
ond hyd yn oed mewn rhai anifeilaidd hefyd. Felly, 
y mae Crist yn wastad wedi amlygu tueddiad anfeid- 
rol a chyfangwbl i gadw ac i gynnal ei bobl mewn 
perthynas ag ef ei hun. Y mae efe yn eu cynhyrfu 
hwynt i garu^ ac i lafurio am y bwyd na dderfydd byth. 
Y mae efe yn dychrynu eu hofnau fel y byddo iddynt 
ddia72gc rhag perygl^ ac yn cry f hau eu fFydd fel y byddo 
iddynt gymmeryd gafael ar fywyd tragywyddol, yn 
diogdu eu cariad trwy ddadguddiedigaethau newydd 
jOi harddwch dwyfol, a'r cyfaddasrwydd o wrthddrychau 
nefolaidd i eneidiau ail-enedigol. Yn y modd hyn y 
mae efe yn eu harzeain hwynt yn ffyrdd eu dyled- 
swydd trwy rwymau cariad/ ac a rhafF gwr. Efe 
yw'r awdwr o'u cadwraeth yn y cyfryw ffordd^ fel ag 
y mae yn rhagflaenu eu rhyfyg, ac yn diogelu eu dy« 
falwch iV moddion gosodedig, pa rai y mae Doethineb 
dwyfol wedi cysylltu a'r diben ag sy'n cael ei ddy- 
muno. Y mae efe yn dywedyd na fydd iddo eu ga- 
dael byth, ond efe a fydd gyda hwynt yn wastod hyd 
ddiwedd y byd; ac y mae yn ysgrifenu ei gyfraith yn 
eu calonau, fel na fyddai iddynt ymado o'r diwedd 
oddi wrtho. Y mae efe yn eu hachub hwy gan hyn- 
ny, nid yn zorthwyneb i'w tueddiad, ond gyda chyd- 
syniad mylly^gar, a dymuniad tacr. Ond yr hwn a 

E 



50 

gysylltir a'r Arglwydd, un ysbryd yw ; 1 Cor. vi. 17. 
Ymae rhwng yr lesu a hwynt, undeb o syniady serchy 
gwedd, a diben. Fel ag y maent hwy yn werthfawr 
iddo ef, felly y mae efe yn werthfawr iddynt hwy : yn 
xhagori ar ddeng mil, ac y mae efe oil yn hawddgar. 
El fudd ef sydd eiddo hwy^ a'r eiddynt hwy sydd ei- 
ddo ef. Y mae efe yn llawenychu yn llwyddiant ei 
bob], ac y maent hwy yn parchu Jerusalem, hynny yw, 
ci achos ar y ddaear, uwchlaw eu gorfoledd pennaf ; 
y mae ei amcanion dadguddiedig yn cyfatteb a'li gwir 
ddymuniadau, Y maent yn hiraethu am ddinystr pe- 
chod, a phei'ffeithiad o burdeb. Efe a roddodd ei 
fywyd diostynt hwy, ac ychwaith nid ydynt yn cyfrif 
yr eiddynt hwy yn rhy ddrud iV offrymmu ar ei ran 
ef ; y mae eu bywydau hwy gan hynny yn barod iV 
roddi i fynu ar alwad eu Hiachawdwr. Y maent yn 
llawenychu yn yr lesu ar gyfrif ei ufudd-dod cyfryng- 
ol, nid yn unig fel ag y mae yn ddiogelfa rhag con- 
demniad, ond fel y mae yn gwneud anihydedd an- 
feidrol i gyfreithiau cyfiawn y nefoedd. Yr hyn a 
wnaeth Crist, sydd yn gorphwys yn fwriadol, ac a 
derfyna o'r diwedd yn yr amddiffyniad o lywodraeth 
moesol Duw, a'r arddangosiad tragywyddol o ber- 
ffeithrwydd hanfodol y Jehofa, yn eu hoU harddwch 
dechreuoi, a'u rhagoriaeth, ardderchawgrwydd, a'u 
gogoniant anfeidrol, fel y bijddo i Dduw, iV hwn y 
mae casineb gan bechaduriaid, ymddangos a chael ei 
addef, nid yn unig gan angelion ond gan ddynion, 
fel oil yn oil. Fel yn cael ei dueddu trwy ras, y mae'r 
gwir gredadyn yn dweud, O! fel yr wyf yn caru dy 
gyfraith ! yr wyf yn ymhyfrydu y'nghyfraith Duw yn 
ol y dyn oddi mewn. Y mae efe yn mawrygu ac yn 
addoli y Jehofa, a phan ymae yn cymmeiyd golyg- 
iad parchus o'r Tragywyddol mawr, gogoniant yr hwn 
sy'n d»llu angehon, y mae efe yn cael ei frazoychu, ei 
ddelwi, a'i golM mewn rhyfeddod hof. Y mae efe yn 
soddi mewn dirmyg gostyngedig o bono ei hunan, ac 
yn leimlo aclfylyriad llym o'i ddiffyg euog o gariad i, 
a'i ymadawjad oddiwrth Fod mor anfeidrol haeddianol 
o gariad goruchaf dynion ac angelion. Ond ar yr 
adfywiad o obaith, y mae efe yn canu gyda pharch 



r 



51 

gostyngedig a pher-leuryg sanctaidd, ^ Yr Arglwydd, 
yw fy rhari i, mecld fy maid. Eft yw fy nghraig a'm 
hamddiffynfa, a fy ngwaredydd, fy Nuw, fy nerth, 
fym tarian, fy iechydwriatth, a jy nhwr uchel. Ya 
ei wydd ef y mae llawnder o lawenydd, ac ar ej dde- 
heulaw v mae hyfj-ydvvch tiagyvvyddol. Yna y'm di- 
gonir, pan ddihunwyf ar ei ddelw ef." Er yn gydwy- 
bodol o'i waelder a'i ddrvvg-haeddiant, ei iaith sydd 
yn awr, A ymddadleua efe yn fy erbyn i a'i allu mawr ? 
Na wna, ond efe a rydd nerth ynof. Mi a wn i bvvy 
y credais. Efe a ddywedodd fy ngras a fydd ddigonol 
i ti, fy nerth a berfFeitliir mewn gwendid. Yr Ar- 
glwydd a ngheidw i'vv deyrnas nefol, i'r hwn y byddo 
y gogoniant yn oes oesoedd. Amen. 

Fel ag y mae y cyfryw eneidiau yn rhoddi eu hun- 
ain yn ewyllysgar i'r Arglwydd, felly y mae efe yn eu 
derbyn hwynt yn. raslawn, ac yn llawenychu ynddynt 
fel ei ddyweddi, ei eiddo, a'i ran ; ei ewyllys ef ydy w, 
a'u dymuniad hwythau i fod yn debyg iddo, a gyd&g 
ef dros byth, a marw sydd elw iddynt. Am hynny er 
fod lluaws o broffeswyr yn golledig, ni chaiff neb ag 
sy'n berchenog o'i ras ef byth fod felly. Y mae eu 
by wyd tuftwnol yn dragywyddol yn ei harhad ; canys 
fel hyn y dywed yr Arghvydd, "A minneu ydvvyf yii 
rhoddi iddynt fywyd tragywyddol; ac ni chyfrgoUant 
byth, ac ni ddwg neb hwynt allan o'm Haw i ; loaa 
X. 28. Yr hwn sydd yn credu ynddo ef, ni chondem- 
nir;" loan iii. 18. Nid oes gan hynny yn awr ddim 
damnedigaeth i'r rhai sydd y'Nghrist lesu, y rhai sydd 
yn rhodio, nid yn ol y cnawd, eithr yn ol yr Ysbryd; 
Rhuf. viii. 1. Fel nad oes damnedigaeth i'r cyfryw 
yn awvy ni fydd byth. ^^ Yn wir, yn wir, meddaf i 
chwij y neb sydd yn gwrando fy ngair i ac yn credu, 
a gaiff* fywyd tragywyddol, ac ni ddaw i farn ; eithr 
efe a aeth trwodd o farwolaeth i fywyd ; loan v. 24. 
Ni choUir pwy by n nag a gredo ynddo ef, ond fe gaiff 
fywyd tragywyddol; loan iii. 15, l6. Ni fyddant 
byth feirw, er iddynt farw, etto hwy a fyddant fyw ; 
loan xi. 25. Pwy a'n gwahana ni oddiwrth gariad 
Crist? Rhuf. viii. 35. Ysbryd yr hwn sydd ynddynt 
fel ffynoii o ddwfr^ yn tarddu i fywyd tragywyddol ; 



52 

loan iv. 14. Y rhai sydd ganddynt y Mab, y mae 
ganddynt fywyd; a'r rhai nid oes ganddynt y Mab, 
nid oes ganddynt fywyd, ond y maent yn feirvv tra 
maent yn byw." Y rhai hynny gan hynny ag sydd 
wedi eu huno yn fywiol a Christ, ni allant golli eu by- 
wyd ysbrydol cyhyd ag y mae efe yn cynnal ei fywyd 
ei hun ; canys y mae efe wedi dywedyd, o herwydd 
fy mod i yn fyw chwithau a fyddwch byw hefyd. 
Gan eu bod wedi eu prynu a'i werthfawr waed ef, a'u 
cadw gan allu hollalluog, hwy a allant gan hynny 
benderfynu gyda'r apostol, ^*^Pan ymddangoso Crist 
yr hwn yw eu bywyd hwy, yna hefyd yr ymddang- 
osant hwythau gydag ef mewn gogoniant." 

Nid oes gan hynny un gwrthddadl gwirioneddol yn 
nhraethiadau yr ysgrythyr, er y gallant ymddangos i 
rai yn wrthwyneb, mewn perthynas i gyflwr terfynol 
y rhai hynny sydd wedi eu huno a Christ; canys nid 
yw iechydwriaeth wedi ei chysylltu yn anwahanadwy 
gydag undeb gweledig, ond gydag undeb hywiol a 
Mab Duw. Nid oedd y rhai sy'n golledig erioed yn 
ysbrydol y'Nghrist : nid oedd efe erioed yn drigfa eu 
calonau. Nid oedd ef erioed wrth eu bodd hwynt, na 
hwythau wrth ei fodd yntef; gan hynny efe a ddy- 
wed wrth bawb a gaiffeu barnu i ddinystr, Nid adna- 
bum i chwi erioed. Er y gallent wedi bod ymhlith y 
saint, etto nid oedd y cyfry w erioed o honynt ; ond o 
garacter gwrthwyneb yr hoU amser. Oddi yma y 
mae'r apostol yn llefaru yn y modd hyn am wrthgil- 
wyr: Oddi wrthym ni yr aethant hwy allan, eithr nid 
oeddent o honom ni; canys pe. buasent o honom ni, 
hwy a arhosasent gyd&. ni ; eithr hyn a fu, fel yr eg- 
iurid nad ydynt hwy oil o honom ni, eithr y mae 
gennych enneiniad oddiwrth y Sanctaidd hwnnw^ &c, 
1 loan ii. 19, 20. Yn y modd hyn y mae'n ymddan- 
gos, fod undeb gweledig a bywiolk Christ yn zvahan- 
ol iawn ; ac etto nid ydynt yn wrthraniadau, canys 
m-eiW proffes o Grist i gael ei dybied yn wahanol i fe- 
ddiant o bono ef. Drachefn, y mae undeb by wiol yn 
wahanol oddiwrth undeb effeithiol, er nad y w un yn 
wrth wy neb i'r Hall. — Wrth undeb effeithiol k Christ, 
y.r ydys yn meddwl cysylltiad gwirioneddol yn par- 



63 

hau rhyngdcio ef ac etholedigion Duw a'u hystyried yii 
unig fel y cyfryw. I fod y cyfryvv gysylltiad yn 
Jlaenorol i undeb bywiol, sydd eglur oddiwrth yr ys- 
tynaetbau canlynol. Yr oeddent wedi eu hethol ya 
Nghrist, a'u rhoddi iddo ef ; mewn cyfammod efe a'a 
gosododd gej bron fel pen cyfamtnodol. Efe a ddaeth 
' yn fachniydd drostynt bwy, ac a wnaethpwyd dan y 
gyfraith ar eu rban hwynt, mewn canlyniad o hynny 
yr oedd cysylltiad cyfreithlon o undeb wedi ei sefyd- 
Ju rhyngddo ef a hwipit. Gosodiad ei berson dan y 
gyfraith yn eu He hwynt^ oedd sylfaen cyfrifiad eu 
pechodau iddo ef, ac o'i ufudd-dod drostynt hwy. Ni 
chawsai yr hyn a wnaeth ac a ddioddefodd efe ddim 
effaith ar eu rhan, oni buasai iddynt hwy gael cyfryng- 
iad personol ynddo. Ni allasai eu pechodau gael eu di- 
leu trwy offrymiad o honoei hun^oni buasai iddo roddi 
ei hun drostynt mewn modd neillduol, neu farw yn 
eu lie. Ond fel eu Hachubwr caredig efe a'u prynodd 
hwynt rhag angeu, ac fel Pen yr eglwys, efe a ddaeth 
yn Achubwr o'r corph. Yn y modd hyn yr oedd ef 
yn perthyn i'w etholedigion fel eu cynnyrcholwr, ac 
fel eu machniydd, trwy ei ymrwymiad graslawn a go- 
sodiad ei berson yn eu deddf-le: a thrwy iddo wneu- 
thur drostynt yr hyn oedd ofynol arnynt hwy, Efe a 
ddaeth yn Arglwydd eu cyfiawndtr, a thrwy ei farwol- 
aeth efeagafoddareurhcin ryddhad tragy wyddol oddi- 
wrth gosp haeddianol, a thitl cyfreithlon i ddedwydd- 
wch tragywyddol. Mewn canlyniad i'r undeb hwn, yr 
oedd yr etholedigion wedi eu rhoddi iV ofal, ac wedi 
eu diogelu yNghrut Tesu, a chan hynny wedi ei galw 
i fod yn saint, Trwy rinwedd^ y cysylltiad rhagddy- 
wededig, y dywedir eu bod yn ddefaid iddo ef, y rhai 
oedd raid iddo arwain ; canys o'r cwbl a roddodd y 
Tad iddo ef, ni cholli'r mo'r un: ac oddi yno y cyfyd 
y priodoldeb o iaith yr apostol yn Eph. ii, 4, 6. Y . 
"^^L^"^^ yj' hwn sydd gyfoethog o drugaredd, o her- 
wydd ei gariad mawr a'r hwn y carodd efe ni, hyd yn 
oed pan oeddemfeirw mewn pechodau, wedi ein byw- 
hau ni gydctn gilydd a Christ, ac wedi ein cyfodi i 
ijnxxynghyd, a'n gwneuthur i eistedd gyda'n gilydd yn 
y nefohon ieoedd y'Nghrist lesu. Yn awr ki nad yw'r 

E3 ^ 



^4 

undeb effeifhiol hwn yn diswyddo undeb bywioly neu 
ei wneud yn afreidiol^ ond y ff'ynon ddirgel yw o ba un 
y mae yn tarddu, paham gan hynny yr ymrysona y 
duwiolion a'u gilydd o ddeutu yr hyn sydd mor eglur 
gyssonol? Er fod y ffrztyth i'w gael ar y cangkmau 
yn unig, etto yn sicr nid y w y gwreiddyn yn anfuddiol, 
gan mai o bono y mae nodd y pren yn deiilio. Yn 
ol y cymhariaeth hwn ni a allvvn sylwi^ Ni all y peth 
y mae'r ysgrythyr yn ei alw Dclwyn allan ffrwyth i 
Dduw, ond yn unig gael ei ddisgwyi y'mhlitb profi'es- 
wyr crefydd, y rbai ydynt y'Nghrist megis canghenau 
gvveledig. Ond hyd yn oed yn eu plith hwy, ni cheir 
ddim ffrwyth heb nodd neu faeth bywiol ; ac ni all 
fod nieithriniaeth bywiol, ond mewn canlyniad o un- 
deb a'r gwreiddyn. Fel nad yw neb byth yn meddwl 
nad oes cysylltiad rhwng gwreiddi/u a changhenaa ] 
pren hyd oni ymddangoso'r blodau, paham gaii hynny 
y meddylia rhai nad oes un cysylltiad rhwng Crist 
gwreiddyn y cyfiawnion, a'i bobl, cyn yr ymddangosiad 
o ras? O achos yr ymddangosiad o dueddiadau gras- 
lawn, y mae perthynasa Christ yn cael ei ddadguddio, 
neu yn arddeladwy gan unrhyw berson pa bynnag : er 
hynny, nid yw yr undeb neu'r berthynas yn yr ystyr 
olaf a soniwyd, yn dechreu y pryd hynny. Os nad 
oedd unrhyw cysylltiad dirgel yn flamorol a Christ, 
o ba le y deillioedd gras i'r en aid ? Y mae'n rhaid fod 
iddo fFynon neu achos dechreuol. Y maeV apostol yn 
sylwi fod pob bendith ysbrydol wedi eu rhoddi i ni 
y'Nghrist; Eph. i. 3. Os ymddiriedwyd pob bendith 
ysbrydol i Grist i'w cyfranu idd ei bobl^yma ni fedd- 
iennir byth un fendith ysbrydol, ond yr hyn sy'n dy- 
lifo oddi wrtho ef; ac os felly, y mae'n rhaid fod cy- 
sylltiad blaenorol kg ef. Y mae achos gan gredmwyr 
i addef yn ddiolchgar mai o'i gyflawnder ef y derbyn-t 
iasant hwy oll^ a gras am ras; loan i. 16. Fr enaid 
amheugar ni a gynghorem ystyriaeth cyfagos o ofyn- 
iad yr apostol ; Pa beth sydd gennyt a'r na's derbyn- 
iaist? 1 Cor. iv. 7. 

Y mae'r athrawiaeth o undeh rhwng Crist a'i eglwys, 
o'r fath natur hdaethlawn, fel nad all un gair traws- 
symmudol (metaphor) yn briodol ei osod allan ; am 



liynnv yr ydym yn cyfarl'od yn ysgrythyr iv^amryzt^ 
gyfFelybiaethau^ yn tueddu i amlyga'r pvvngc pvvysFawr 
hwn. Y mae Crist yn cael ei gymmaru yn tynych i 
^ylfaciif ar ba un y mae ei bobl wedi eu hadeiladu; 
ond hvnny sydd yn trosgiwyddo yn unig y meddj^liad 
o gynhaliaeih, am hynny y mae efe yn cael ei gvin- 
mam i wreiddyn, trwy ba un y mae y meddyliad o 
ddilyfad hefyd yn cael ei eg! mo. Ond er fod cang- 
henau yn cael dylifad, a'u gwneud yn ffrvvythlon^ inewn 
canlyniad o feithriniaeth drosglwyddiedig, etto nid yw 
hywiogrwijdd crist'nogoi yvi cael ei osod allan yn bri- 
odol trwy hynny: i gynnorthwyo'r byrdra bwn^y mae 
Crist a'i bobl yn cael en hamlyiju y*in"hellach trwy't 
iindeb sy'n cael ei gynnal rhwng pen ae aehdau. Ond 
er fod y meddyliad o fywiogrz^i/dd yn cael ei dros- 
glvvyddo trwy hynny^ y mae etio ddiffyg pwysFawr, 
canys y mae'r berthynas rhwng y rhai'n yn hollo! an- 
ezcylli/sgar. Pe buasai ffordd arall, y pen ysgatfydd a 
ddewisasai well traed, neu well dwylaw^ a phe buasent 
ht^'y yn ddeiliaid o evvyllysiad gwahano!^ hwy fuasent 
yn debygol o ddevvis i fod mewn undeb a gwell pen ; 
gan hynny i ddiwaliu diftyg y gyffelybiaeth uchod, ac 
i gynnwys y meddyliad o ddezcisiad cydgyfranog ac 
anwyldtr cyfeillgar, y mae Crist a'i eglvvys yn cael eu 
cymmaru i icr a gzcraig. Yna os ydym yn y cyfryvv 
gysylitiad gyfagos a'r bendigedig lesu, ag y mae'r ys- 
grythyrau y n honni, a thrwy gynnifer o gyifelybiaetbau 
arwyddol yn amlygu bod ei bobl ynddo^ gadewch i 
ni feddwl yn fynych ynghylch, a bendithio Duw am, 
y cariad goriichel ac anzcahaiiadwy hwnnw yr hwa 
sy'n gwneuthur y berthynas, Y mae'r cwbl o Dduw, 
fel ag y mae'n cael ei addef yn ddef:)siynol gan y 
caniedydd peraidd hwnnw yn ein Israel Brutanaidd/y 
diweddar Dr. Watts, yr hwn sy'n dywedyd am gariad 
ac etholiad y Tad yn y modd hyn : 

Fy nghyntaf etholedig yw Crist dywedaiV Tad, 
A't dyn y'Ntj;l:irist dewisodd fe carodd rhyw tbdd rhad; 
Nawdd enaid didrangcedig arbenig ddaeth i ddyn, 
Nes llwyr anghofioV mawredd 'i anwyl Fab ei hun. 

Fel ag y mae amrafaelion annedwydd y'mhlith pro- 
ifeswyr crefydd o ddeutu undeb a Christy felly yn yr 



iin mod(] y maent hwy yn chwannog i dafiii rhwystrau 
ya ffordd eu gilydd, inewn golygiad, yn burned,, 

BERTIIYNAS A DUW. 

Er symmudiad y cyfry vv, ac iV diben o gymmodiad, 
gadevvch i ni ystyried ar ba beth y mae pejlhyuas a 
-Duvv yn cael ei sylfaenu. Y mae'r berthynas honno 
y'mha un y mae pobl Dduvv yn sefyll ynddi iddo ef 
jm wahanol oddiwrth eraill, yn ol yr ysorythyr, yn 
cyfodi oddiwrth fahicyuad ac adgenhedliad, Mab- 
wysiad ydyvv cymmeriad o'r rhei'ny iV berthynas o 
feibion^ ac ymddwyn tuag attynt fel y cyfry w, y rhai 
nid ydjnu feUy wrth natur. Yn awr yr oedd pobl 
-Dduvv oil yn estronlad vvrlh natur: ond trvvy ras fab- 
wysiadol yr oeddent wedi eu hystyried ganddo ef me- 
gis ei blant. Drachefn y mae ei bob! i gyd yn blant 
iddo trwy en> digaeth, gan eu bod wedi eu geni dra- 
chefn, y maent yn meddianiiu^ neu yn cyfranogi o'i 
natur, megis ag y mae yn gynnvvysedig mewn cyf- 
iawnder a gvvir sancteiddrwydd, ac feliy yn dwyn ei 
ddelw ef. Y mae mabwysiad yn gwneuthur per- 
tbynas, ond nid yw yn trosglwj^ddo tebygolrwydd na- 
tur; ond y mae adgenhedliad yn gwneuthur y ddau. 
Y mae mabwysiad cyn, neu yn ragflaenorol i adgen- 
hedliad, canys nid oes priodoldeb i dybied fod y rhai 
hynny w^edi eu gwneuthur yn feibion trwy fabwysiad, 
y rhai ydynt feliy trwy enedigaeth. Ni fabwysiadodd 
un dyn erioed ei fab ei hun; y rhai hynny ag ydynt 
yn feibion with natur, nid oes raid iddynt gaei eu 
gwneud yn feibion trwy fabwysiad. Er fod y person- 
au y rhai a adgenhedlwyd wedi eu mabwysiadau, etto 
nid oeddent wedi eu mabwysiadu megh rhai adgen- 
hedledig, ood pan oeddent mewn cyflwr o ddieithriad ^ 
oddiwrth Dduw. Y'mha gyflwr y mae holi ddynol- ' 
ryw yuddo wrth natur megis hiiiogaeth o'r pen gwrth- 
giliedig. Y mae mabwysiad gan hynny yn gymmer- 
iad o'r rhai hynny i'r berthynas o blant^ y rhai nid yd- 
ynt felly wrth natur^ neu gyfrifiad o'r rhai hynny yn 
feibion, y rhai nid ydynt felly trwy genhedliad. Y 
mae perthynas trwy fabwysiad gan hynny yn hollol 
wahanol oddiwrth faboliaeth, yn codi oddiwrth ad- 



57 \ 

genhedliad^ ^eu fod wedi ei genl%dlu, ac wedi ei eni 
drachefn^ ac yn ganlynol yr ydym yn ei gael ef wedi 
ei ddrin megis pwngc gwahanol yn ngair Duw. Y mae 
mabwysiad yn weitnred o ewyllys gorachel Duvv^ yn 
ol Eph. i. 5^ 6. Wedi iddo ein rhagluniaethu ni i 
fabwysiad trwy lesu Grist iddo ei hun^ yn ol boddlon- 
rwydd ei ewyllys ef ; er mawl gogoniant ei ras ef, 
trwy yr hwn y gwnaeth ni yn gymaieradwy yn yr 
Anwylyd. Y mae adgenhedliad yn weithred o'i allu 
ef, y mae yn gyfnewidiad amlvvg o'r enaid wedi ei 
ddwyn allan trwy ei Ysbryd sanctaidd ef. Nid o 
weithredoedd cyfiawnder y rhai a wnaethom ni, eithr 
yn ol ei drugaredd yr achub efe nyni, trwy olchiad yr 
adenedigaeth, ac adnewyddiad yr Ysbryd Glan ; Tit. 
iii. 5. Yr oedd pobl Dduw a'u hystyried megis plant 
trwy fabwysiad, yn ddeiliaid o'r prynedigaeth. Gan 
fod trwy bechod mewn cyflwr o bellder a chaethglud- 
iad echrydus, Crist a roddodd ei fywyd yn bridwertfi 
drostynt hwy. Efe a fu farw y cyfiawn dros yr ang- 
hyfiawn, fel y dygai efe hwynt at Dduw. Oddi yma 
y rhai oedd gynt y'mhell a wnaetbpwyd yn agos trwy 
waed ei Fab ef. Yr oedd gan hynny yn fuddiol farw 
o Grist dros y bobi, fel y casglai efe ynghyd yn un, 
blant Duw hefyd y rhai a wasgarasid ; loan xi. 50, 52. 
Canys gweddas oedd iddo ef, o herwydd yr hwn y mae 
pob peth, a thrwy 3T hwn y mae pob peth, wedi iddo 
ddwyn meibion lawer i ogoniant, berffeithio Tywysog 
eu hiechydwriaeth hwy trwy ddioddefiadau; Heb. ii. 
10. Nid oeddent wedi eu prynu, a'u hystyried fel 
%aint, eithr fel ptcltaduriaidy nid wedi eu prynu fel 
plant, trwy adgenhedliad, ond fel meibion trwy fab- 
Ziiysiad, ac megis j cyfry w y dy wed Crist am danynt 
yo y diwedd^ Y Tad, wele ti a'r plant a roddaist i mi. 
Kid yw y cyraliwysiad o gariad pryniadol^ a'r medd- 
iant o brynlad y Gvvaredwr, yn cael eu mvvynhau, nac 
yn cael eu dymiino ganddyin hwy hyd nes byddo idd- 
ynt gael eu hadnewyddu yii ysbryd eu meddwl; ond 
gan eu bod yn felbion mabwysiadol Duw, a chan hyn- 
ny yn ei gyhif ef yr oeddent yn meddu hawl iddynt, 
ac o herwydd eu bod yn feibion, y mae Ysbryd Crist 
yn cael ei anfon i'w calonau, yu llefain, Abba, Dad. 



58 

O herwydd ysbrycl mabwysiad^ neu yr Ysbryd Glan yn 
dwyn tystiolaeth o'u perthynas fel plant Duvv^ y niaent 
yn caei eii gwaredu oddiwrth y caethivved a'r ofn 
hwnnw, yr hyn mevvn modd arall a'u trais-orchuddiai 
hwynt mewn canlyniad o olwg a theinilad o'u pellder 
euog oddiwrth Dduvv, a'u annhebygolrwydd iddo ef ; 
RhuC. viii. 15, ]?. Yr oedd cyrph pobl Dduw yn 
gynnwysedig yn y weithred o fabwysiad, ac ynghyd 
iVu heneidiau yr oeddent wedi eu rhoddi i Grist a'u 
prynu ganddo ef; er gwerth y prynwyd chwi, gan 
hynny gogonedavvch Dduw yn eich cyrph; y rhai 
syc[d eiddo ef. Ond er fod aelodau'r corph yn ofFer- 
ynau o gyfiavvnder i sancteiddrwydd, mewn canlyniad 
i ddyn gael ei adnewyddu yn ysbryd ei feddwl, etto tra 
yn y by wyd hwn, nid oes gan gyrph y saint ddim nod- 
au neillduol o faboliaeth dwyfol, eithr y maent yn dda- 
rostyngedig i wagedd, caethiwed, a llygredigaeth. Ni 
fydd i freintiau'r mabwysiad gan hynny fel yn perthyn 
iddynt hwy, gael eu mwynhau hyd yr adgyfodiad^ ca- 
nys y mae cyrph holl ddynolryw trwy bechod yn eis- 
teddle o drueni, ac nid yn nnig cyrph yn gyfFredinol, 
ond ninnau hefyd y rhai sydd gennym flaenffrwyth yr 
Ysbryd, yr ydym ninnau ein hunain hefyd yn ochen- 
eidioynoni ein hunain, gan ddisgwyl y mabwysiad, sef, 
prynedigaeth ein corph ; Rhuf. viii. £3. Nid yw mab- 
oliaeth trwy fabwysiad yn wrthwyntb i, nac yn dwyn 
perthynas S. Duw trwy adgenhedliad yn afreidiol, y 
mae cymrnaint o angenrheidrwydd i gael addasrzoydd 
i'r nefoedd ag sydd i gael hazd iddi. Mewn trefn i 
gael happusrwydd perffaith, y mae mor angenrheidiol 
i gael tutddiad, neu ftas, at hyfrydwch pur a choeth- 
edig, ag ydyw i gael ein gwared oddiwrth hoen. Gan 
hynny oddieithr geni dyn drachefn ni ddichon efe fy- 
iied iiiiewn i deyrnas Dduw, ni all efe ei gw^eled yn ei 
natur, harddwch, a'i gogoniant ysbrydol, eithr dyn 
anianol nid yw yn derbyn y pethau sydd o Ysbryd 
Duw; ac ni's gall eu gwybod, oblegid yn ysbrydol y 
bernir hwynt. Oddi yina y dy wed Crist, Rhaid i chwi 
gael eich geni drachefn. Y maeV athrawiaeth o fab- 
wysiad yn gynhaiiol i obaith y credadyn, hyd yn oed 
pan y mae^i ffieiddio ac yn galaru ei hun o achos ei 



59 
droseddiadau, canys y gwir enw lesu (lachawdwr) a 
roddwyd i Emmanuel, oblegid efe a wared ei bobl 
oddiwrth eu pechodau; Mat. i. 21. Ond eu hystyried 
fel wedi eu geni drachefn. nid ydyntyn cael eu galw'n 
bechaduriaid ond yn saint, o blegid nid yw jt hwn a 
enir o Dduvv yn pechu. Nid pechod yw ei alwad. 
Trwy fabwysiad yr oedd pobl Dduvv mewn pwynt o 
berthynas wedi eu gwneuthur yn agos atto ef, fel yn 
perthyn i'w personau, Trwy adgenhedliad hwy a 
ddaethant yn ganlynwyr iddo ef fel plant anwyl, trwy 
eu bod yn ddeiliaid o egwyddorion grasol a thuedd- 
iadau sanctaidd. I ddiweddu, fel y mae maboliaeth 
ym mhlith dynion yn codi oddiwrth fabwysiad, ac 
hefyd oddiwrth ach naturiol, neu genhedliad; y mae'r 
Arglwydd gan hynny, ir diben i osod allan ei gariad 
i'w bobl yn fwy amlwg, a'r sail o'u hawl neu eu titl i 
bethau nefolaidd, wedi bod yn foddlon i amlygu ei 
hun fel eu Tad, o dan y ddau ystyriaeth ; pa rai os ys- 
tyrier hwynt^yn briodol gan deuluV ffydd, fe fyddai i'w 
hamrafaeiion mewn rhyw fesur i ddarfod, a'u han- 
bawsderau mewn rhyw radd i leihau; canys yn ol y 
cyfrifiad ysgr} thyrol am berthynas a Duw, y maent yn 
fwyaf sicr yn yr iawn y rhai a ddywedant, mai trwy 
adgenhedliad neu enedigaeth nefol, y gelwir pobl 
Dduw yn feibion mewn ystyr briodol, ac y'mha ystyr 
nid oeddent yn blant iddo oV blatn, canys yrydym ni 
oil yn blant i Dduw trwy ffydd y'Nghrist lesu; ac od 
oes neb heb Ysbryd Crist ganddo, nid yw hwnnw yn 
eiddo ef ; a'r rhai hynny sy'n cydsynio'n galonog a'r 
gwirionedd hwn, aaliant yn sicr heb dramgwydd gael 
eu caniatau i ddywedyd, iddynt gael eu gwneuthur yn 
feibion trwy fabwysiad cyn credu; canys nid oes neb 
yn cael eu galw yn gredinwyr hyd nes eu geni o Dduw, 
ac fe fyddai'n wrthun i feddwl nad oeddent wedi eu 
mabwysiadu cyn hynny. Yn gwbl mor afresymol ag 
i dybied fod Adda wedi mabwysiadau Abel, neu ei fod 
yn angenrheidiol i'r brenin fabwysiadu tywysog Cym- 
ru. Pan mae'r ysgrythyrau yn son yn unig am ber- 
:liynas dynion a Duw, y mae'n cael ei briodoli y pryd 
lynny i fabwysiad, neu weithred raslawn o ewyllys y 
Jehofa tuag attynt^ yr hyn nid yw yn arwyddo, eithr 



60 

y mae'n vvahanol oddiwrih ei gynhyrfiadau ga^ nog ef 
yn ac arnynt hvvy. Ond pan y mae tehygolrwydd a 
pherthynafi a Duw jm cael eu hystyried gyda'u gilydd^ 
y mae genedigaeth nefol yn cael ei feddwl neu ei gyn- 
nwys y piyd hynny. Canys y mae gweithrediadau'r 
Ysbryd sanctaidd yn eneidiau dynion, yn cael ei he- 
gluro trwy genhedliad naturiol; oblegid fod y cj^fryw 
yn y modd hynny yn cael eu gvvneud yn gyf'ranogion 
o'r ddelw sanctaidd, megis y mae'n gynnwysedig mewn 
cyfiawnder agvvir sancteiddrwydd. Yr ystyriaeth o'r 
pethau hyn, yr ydys yn gobeithio, a duedda i gymmodi 
meddyliau rhai o bobl Dduw, ac a rwystra iddynt ym- 
ryson ar y fFordd. 

YR ATHRAWIAETH O lAWN DROS BECHOD. 

Y mae'r gwirionedd pwysfawr hwn yn cael ei gan- 
lyn ag amrj^wiol o anhawsderau, pa rai ydynt flinedig 
i iaweroedd o grist'nogion gweinion, y symmudiad o't 
cyfryw sy'n galw am ystyriaeth difrifol iV natur al 
angenrheidrwydd. Y mae iawn yn arwyddocau cym^ 
modiady neu ostegiad o ddigofaint; i gymmodi yw i 
gysoni neu ddyfod a phleidiau i gytundeh ag oeddent 
yn ymrafael, neu i symmud ymaith y pellder a'r ang- 
hariad hwnnw ag oedd yn parhau rhyngddynt, fel y 
byddent yn un drachefn, neu ei dwyn i gyflwr o gyf- 
eillgarvvch, heddwch, ac ewyllys da. Yr iawn o dan 
ein hystyriaeth presennol yw hwnnw trwy, neu ar gyf- 
rif pa un, y mae Duw yn cael ei heddychu tuag at, 
neu yn maddeu pechodau ei bobl. Y mae amry w dy- 
biau yn cael eu cynnwys yn y gair, fel y mae yn cael 
ei arfer yn yr ysgrythyr, eithr y maent i gyd o natur 
berthynasol, ac yn ymlynu wrth yr athrawiaeth bwys- 
fawr, fel eu canol bwynt, yn tueddu i amlygu ei ddech- 
reuad naturiol a'i effeithioldeb. Mewn trefn i gael 
golwg wahanol oV pwngc, fe ddichon fod yn gym- 
mwys i sylwi, 

Yn gyntaf, y mae'n meddwl fod y person wedi cael 
ei niweidio'n gyfiawn Vx hwn y'mae iawn yn ddyledus. 
Hyn oedd mewn gwirionedd y peth mewn perthynas 
i Dduw. Y mae pawb o ddynolryw wedi dyfod yii 
elynion iddo ef heb yn rheswm a all yn bosibl eu 



61 

glanhau hwynt oddiwrth fai. Yr oedd ei gyfraith yr 
hon y mae dynion wedi ei thorri, ym mhob ystyriaeth 
yn resymol ac yn iawn. Y mae ei awdurdod, er yn 
ddiamheuol yr uwchaf a'r goreu a sylfaenvvyd^ yn cael 
ei drin gan ddynion gyd a'r dirmyg mwyaf. Mae 
harddwch moesol ac ardderchawgrwydd y Duwdod 
yn llvvyr wrthwynebus gan ei greaduriaid gvvrthryfel- 
gar. Yn gymmaint ag mai'r Jehofa yw'r cyntaf, y 
goreu, a'r mwyaf teilwng o'r hoU fodau, mae'n gym- 
wys iddo barchi ei ogoniant ei hun yn gyfartal i'w 
werth, yr hyn sydd yn anfeidrol yn fwy gwerthfawr, 
ac yn fwy anwyl ganddo ef na'r holl greaduriaid yn y 
nef a'r ddaear. Ond mae dyn wedi gosod i fynu ei 
anrhydedd a'i ddedwyddwch ei hun mewn gwrthwyn- 
ebiad i Dduw, ac fel pe byddai) yn gwneuthur ei hun 
yn Dduw, ac yn bychanu y Jehofa, i ba un nid yw 
yn talu dim mwy o barch, nag y mae ef yn ei dytied 
y derfyna mewn lleshad iddo ei hun. Mae digofaint 
Daw yn gyfiawn anfodlonrwydd, canys mae dynion 
gwedi ei gashau heb achos, nid oedd dim yn ei natur, 
ei garacter, neu orchymynion ag y gallasai dynion yn 
gyfiawn anfodloni o'i herwydd. Ni wnaeth Duw ■ 
ddim erioed i gynhyrfu ei greaduriaid i wrthryfela yn 
ei erbyn. Pe buasai yn gwneuthur felly, buasai tan 
rwymau i wneud iawn i ddyn am y cam a wnaeth 
iddo, mewn trefn i wneud anrhydeddus gymmodiad, 
fel y byddai dyn yn gyfiawn, ac yn farnwr Duw^ yr 
hyn sydd yn arswydus i feddwl. Gan hynny, yn ail, 
mae'r iawn yn ystyiied fod y blaid sydd gwedi tros- 
eddu, di/Uf yn gyfiawn yn haeddu ei gospi, ac yn ag- 
ored i drueni. Os nad oedd ef yn agored i drueni, ni 
buasai achos trugarhau wrtho; os efe oedd y gwir 
droseddwr, yr oedd rhyw beth. yn angenrheidiol i 
wneud iawn am y trosedd, i'r diben i wneud heddwcli 
rhyngddo ef a'i greawdwr. Mae gorchfygol argy- 
hoeddiad yn canlyn euogrwydd, o angenrheidrwydd i 
gael rhyw beth i'n cymmeradwyo a'n heddychu a'r 
Duw ag ydym gwedi troseddu yn ei erbyn. Nid oes 
gan ddynion yn naturiol ddim rhagfarn yn erbyn 
iawn; ond mae ynddynt wrthwynebiad a gelyniaeth, 
am mai Duw sydd wedi ei parotoi. A pha beth y 

F 



62 

deuaf oflaeii yr Arglwydd, ac yr ymgrymmaf oflaen 
y goruchaf? y w gofyniad cyfiVedin a phwysig meddwl 
euog. Nid ymgrymmu o'i flaen ef, naill ai mevvn 
fFordd o ymostyngiad, addefiad, erfyniad^ neu iifudd- 
dod, a wiia iawn dros bechodau a aethant heibio, ond 
rhaid cael rhyw beth o werth a rbinwedd i vvneud 
cymmod dros bechod yr enaid, fel y byddo ein dyfbd- 
iad, a'n hymgrymiad oflaen y Duw goruchaf, yn dder- 
byniol ; gan hynny fe feddyliwyd am filoedd o byr- 
ddod, deg mil o flfrydiau olew, ac hyd yn oed y cyntaf 
anedig, i'r diben i ryngu bodd Duw. Mae ef w'edi 
dangos i ti> O ddyn ! (yn ei air) pa beth sydd yn of- 
ynol i heddychu y dwyfol gyfiawnder, a pba beth y 
mae ef yn ei ofyn gennyt, fel diolchgar ad-daliad aoi 
ffafr mor favvr; Mic. vi. 6, 7, 8. Nid holl ddaioni 
creadigol (pe buasai at awdurdod pechadiir) a aliasai 
dalu iawn am y sarhad yn erbyn cyfraith sanctaidd, a 
llywodraeth gyfiawn y Jehofa, am nad yw'n gyfattebol 
1 ddrygioni annherfynol ; gan hynny ni's gallasai 
doethineb dynion ac angelion byth gael allan fFordd 
i arfer trugaredd, yn gydunol ag awdurdod naturiol, 
cyfiawnder a gwirionedd. Ond Duw, trwy ei anfeidrol 
ddoethineb a'i gariad pen-arglwj^ddiaethol, a wnaeth 
gyhoeddiad graslawn yn ftafur dyn euog, gan ddy- 
wedyd, goUwng ef, rhag disgyn o bono i'r clawdd mi 
gefais iawn; yr oedd hon yn siampl hollol heb ei bath_, 
ac yn efFaith cyfammod newydd a da, yn ol ei arfaeth 
dragywyddol, a arfaethodd efe y'Ngrist lesu ein Har- 
glwydd. Nid oedd dim y'nghyfraith Duw, dim yng- 
hyfansoddiad dechreuol pethau, nac unrhyw briodol- 
edd yn adnabyddus yn y Duwdod, oddiwrth ba un y 
gallasem gasglu, y buasai trugaredd byth yo cael ei 
ddangos i ddyn, neu gariad yn cael ei adferu rhyng- 
ddo ef h'r goruchaf, yr hwn oedd yn gyfiawn gwedi 
anfodloni wrtho. Yr oedd y bwriad graslawn yn 
guddiedig yn Nuw; Eph. iii. 9 le, pe buasai hys- 
bysiad yn cael ei roddi o'r bwriad cymwynasgar, mae 
iawn dros bechod oV cyfryw natur, fel na's gallasai 
doethineb dynol byth ddychymygu pa fodd, neu trwy 
bwy y gallasai gael ei ddwyn oddi amgylch. O her- 
wydd^ 1. Rhaid bod y person ag sydd yn ymrwymo i 



63 

dalu iawn, yn gallu offrymmu i Dduw yr hyn sydd ya 
anfeidrol ei werth. £. Rhaid ei fod yn ddyn cymmwys 
i roddi ufudd-dod i'r ddeddf, ^ dwyn ei aihelldith ddych- 
rynllyd^ heb ddistryw personol a thragywyddol. 3. 
Rhaid i'r hwn sydd yn gwneuthur iawn dros bechodau 
eraill^ fod ei hun yn ddihalog, os amgen buasai yn 
angenrhaid iddo dalu iawn drosto ei hun, ac yn gan- 
lynol, beth bynnag allasai ei wneud neu ei oddef, i'r 
diben i wneuthur cymmodiad, ni's gallasai yn briodol 
fod yn gyfrifedig i, neu fod o leshad i un dyn aralL 
Ond y'mhhth dynion pa le y ceir perffaith ddiniweid- 
rwydd, gan fod yr holl fyd wedi dyfod yn euog ger- 
bron Duw ? Ond beth pe cawsid y fath un, buasai 
cymmod yn ymddangos yn ammhosibl, o herwydd, 4% 
Ni chanialta uniondeb i'r gwirion ddioddef cospedig- 
aeth. Mae'n groes i reol naturiol cyfiawnder ; ni's 
gellir gosod cosp ddialeddol ond mewn canlyniad i'r 
trosedd : y neb a gyfiawnhao'r drygionus, ac a gon- 
demnio'r gwirion, ffiaidd gan yr Arglwydd ydynt ill 
dau. Diar. xvii. 15. Oni wna bernydd yr holl ddaear 
farn? Mae'n ammhosibl iddo wneuthur yr hyn sydd 
yn groes i'w anian, ac yn ffiaidd yn ei olwg; gan hyn- 
ny fel Duw cyfiawn, ni's gall ryddhau'r euog, a chospi 
y diniweid. Drachefn, 5. Rhaid ystyried bod yr hwn 
sydd yn goddef cospedigaeth ddirbrwyawl, dros ac yn 
lie un arall, yn sefyll yn y cyfryw berthynas flaenorol 
i, neu undeb a'r hwn, dros ba un mae'n dioddef, ag 
sy^d yn angenrheidiol i gynnal hawl y troseddwr i 
gael cyfiawn ollyngdod. Ond pa le y gallasid cael y 
fath gyfaill, i sefyll mewn brawdol berthynas a dya 
truenus a gweithredu fel machniydd, neu fel dyddiwr 
rhyngddo ef a'i Dduw, a gosod ei law arnynt ill dau ? 
Ond gadewch y gallasid cael y fath gyfaill, ag oedd 
tan rwymau i'r un ddeddf a'r pechadur, etto ni's gael- 
asai farw, neu ddioddef yn ei le, er y dymunai wneud 
felly, o herwydd, 6. Nid oes gan un creadur awdurdod 
ar ei fywj^d ei hun, i'w osod i lawr pan fynno, nac hyd 
yn oed i oddef torri un o'i aelodau er mwyn ei gyfaill 
anwylaf, canys mae ei fywyd a'i aelodau, yn unig at 
awdurdod Duw, yn yr hwn yr ydym yn byw, yn sym- 
mud ac yn bod. Oddiwrth yr ystyriaethau uchod^ a'r 



. 64 
cyffelyb, fe ymddengys bod natur pechod a chyflyrau 
dynolryvv, y cyfryw ag oedd yn cau allati yn gyfan- 
gwbl bob rhith o obaith^ ie, bob idea o'r posiblrwydd 
y gallasai cymmod gael ei wneuthur, neii heddwch ei 
d^wyn oddiamgylch. Ond yn yr Efengyl ogoneddus^ 
mae Duvv g vedi agoryd drws o obaith i bechaduriaid 
colledig, Mae ef yn raslawn gwedi parotoi a datguddio 
jFordd iech'awdwriaeth, yn y fath fodd na's gallasai 
doethineb dynol byth feddwl ei fod yn bosibl^ trefniad 
trwy ba un y bii efe helaeth i ni y'mhob doethineb a 
deall; £ph. i. 8. O herwydd^ pa fodd mae pob an- 
hawstra yn diflanu, pan edrychir ar yr Immanuel go- 
goneddus^ fel ofteiriad y cymmod ac ofFrwm gwaed- 
ivd. Dyma le mae aufeidrol werth a rhinwedd, an- 
feidroLallu i ufuddhau i orchymynion y ddeddf, ac i 
ddioddef ei chosp arswydus, heb fod mewn perygl o 
golii dedwyddwch yn y diwedd. Yr oedd efe yn 
sanctaidd^ yn ddihalog^ ac yn ddidoledig oddiwrth 
bechaduriaid. Ond fel y gallasai yn gyfiawn ddioddefj, 
y cyfiawn dros yr anghyfiavvn, yr hwn nid adnabu 
bechod a wnaethpwyd yn bechod drosom ni. Yr Ar- 
glwj^dd a roddodd arno ef ein hanwireddau ni i gyd, 
pa rai a ddygodd efe yn ei gorph ei hun ar y pren^ 
pan wnaeth ei enaid yn aberth dros bechod. Fel 
hyn^ trwy gyfrifiad^ efe a rifwyd gyda'r troseddwyr ac 
addygodd bechodaullawer, paraiaddileuodd efe trwy 
ei aberth ei hun Yr hyn a wnaeth ac a ddioddefodd 
dros ac yn lie ei bobl^ oedd yn cael ei gyfri iddynt 
hwy. Yr oedd ef wedi ei osod yn eu He hwynt, yn 
fachniydd iddynt, wedi ei w^neuthur tan y ddeddf, fel 
y prynai efe hwynt oddi tan felldith y ddeddf, canys 
efe a wnaethpwyd yn felldith drostynt. Gan hynny 
efe a roddodd yn ewyllysgar ei einioes yn bridwerth 
^os ei bobl, o herwydd yr oedd ganddo awdurdod i 
'>oddi ei einioes i lawr, ac awdurdod i'w chymmeryd i 
fynu drachefn, Y gorchymyn hwn^ medd ef, a dder- 
byniais gan fy nhad : yr oedd ei farwolaeth yn ol ter- 
fynedig gyngor a rhagwybodaeth Daw, ac yn cyfat- 
teb i'r cyfammod tragywyddol ; ac am hypny yn ho!l- • 
ol gymmeradwy yn ei olwg ac yn gydsyniol a'i ewyllys, 
canys cyngor hedd a fu rhyngddynt ill dau, (yr hwn a 



65 

barha byth) a'i hyfrydwch oedd gyda melbion dynion. 
Mae haeddiant aberth Crist yn cael ei amiygii trwy, 
ac yii ganol bvvynt i'r aairywiol olchiadau tan v ddeddf 
seremofiioi ; yr oedd y neillduol abeitbau yn ddianaf, 
ac yn eiddo'r personaii, dros ba rai yr oeddent yn cael 
eu h.*ti'ryniu, a'r pechodau ag oedd i ^j^ gwneuthur 
cymmod neu iazcii drostynt^ yn gyntaf yn cael eu cy- 
fFesLi inewn modd arbenig iiwch ben yr aberth, ac 
yna gwedi gosod y pechod ar, neu ei drosglwyddo i'r 
aberth, .yr oedd yn cael ei ofFrymu yn lle'r pechadur, 
ac mewn caoiyniad yr oeddid yn cael maddeuant pe- 
chod dros amser, canys nid oedd y rhai'n ond cysgodau 
o ddaionus bethau i ddytbd, ac yn cael eu hoffrymii 
bob blwyddyn yn wastadol, ond ni's gallasent byth 
beiffeithio y rhai oedd yn dyfod attynt, neu gymmer- 
yd ymaith euogrwydd cydvvybod. Ni pherfl^eithiodd 
y gyiraith ddirn^ eithr dwyn gobaith gwell i mewn a 
berfeithiodd, gwel, Heb vii. 19. Mae cymmod neu 
iaz(on dros beciiod, yn cyhoeddi ac yn amddifFyn cy- 
fiavvnder y JehoFa yn ei waiih yn condemnio ac yn 
cospi pechod ; gan hynny niae gvvaith Phineas yn 
ymddiai y'mb.iaid yr Arglwydd, ar droseddvvyr rh)''- 
iygus, yn*cael ei alw yn gymmod neu'n iawn dros y 
gynnulleidfa. Mae iawn yn cael ei fwriadu fel gor- 
chudd i'r enaid eiiog, a thrwy hynny mae eu hanwir- 
eddau yn cael eu gorchuddio, a'u camweddau yn cael 
eu maddeu. Pan rifwyd y gynnulleidfa, gosodwyd 
ar bob un i roddi iawn am ei einioes ei hun iV Ar- 
glwydd; nid oedd y cyfoethogion i roddi chwaneg na 
banner sicl,^ na'r tlawd i roddi llai, y cyfryw arian a 
elwid arian y cymmod, am mai trwyddynt yr oedd 
cymmod neu iawn yn cael ei wneuthur dros eu he- 
iieidiau. Ac mewn canlyniad i'r cyfryw bris, yr oedd- 
ent yn cael eu gorchuddio neu eu gwared rhag y p^-i 
i ba un yr oeddent yn ddarostyngedig. Gwel, Ecs. 
XXX. 12. 16. Felly yr lesu a roddodd ei hun yn 
bridwerth dros lawer; ei bobl a brynwyd a gwerth, 
nid ag arian ac aur, ond a gwerthfawr^waed mab Duw, 
yn yr hwn mae i ni brynedigaeth, sef maddeuant pe- 

* Oddeutu pumtheg ceiniog, ac felly o fewn cvraedd y tlawd, 

F3 ' 



66 

cbodau. Trwy y bendigedig lesu^ mae purdeb cyf- 
raith Duvv gwedi caei ei chadw yn dragywyddol^ a'i 
chvflavvn gymeradwyo^ ei gofynion gwedi cael eu talu 
a'u cyflavvn sefydlu ; efe a ddioddefodd ei mbelldith 
ddychrynllyd fel y byddai i'w bobl ddiangc rhag y 
Ibd a fydd. Trugaredd a gwirionedd a ymgyfarfuant 
ynddo ef, cyfiawnder a beddwch a ymgusanasant. 
Efe yw'r cynllan neu'r cysgod o'r drugareddfa, yr hvvii 
a osododd Duw i fod yn gym mod neu iavvn trwy 
ffydd yii ei waed ef. Yr oedd y drugareddfa^ He yr 
oedd Diiw yn ymddangos yn foddlawn^ yn orchudd i, 
ac yn cael ei chynnal gan yr arch, He yr oedd y gyf- 
raitli sanctaidd ag oedd dynion wedi ei throseddu yn 
cael ei chadw^ yn arwyddo bod yn rhaid i ogoniant 
llywodraetb gyliawn y Duwdod gael ei ddiogelu neu 
ei sicrhau cyn y buasai He i ddangos trugaredd. Mae 
gwadu gogoniant ac uniondeb cyfraith Duw_, wrth ba 
un mae pechaduriaid yn cael eu condemniO;, cyn cy- 
hoeddiad yr efengyl, yn diwreiddio sylfaen trugaredd, 
ac yn dinystrio'r pilerau sydd yn cynnal i fynu oludog 
orsedd gras. Yr oedd gwaed y cymmod ag oedd yn 
cael ei daenellu ar y drugareddfa bob blwyddyn gan 
yr arch-ofreiriaid, yn gyfaddefiad o bechodau Israel, 
ac o avvdurdod gyfreithlon y Jehofa, ac hefyd eu holl- 
ol ymddibeniad ar ei drugaredd wirfoddol, ag oedd 
yh cael ei chyfrannu yn helaeth a'i gosod allan yn 
ogoneddus, yn unol a'i anfeidrol atgasrwydd at bech- 
od, a'i anghyfnewidiol barch i gyfiawnder diduedd. 
Mae rbai yn gosod allan haeddiant Crist fel peth af- 
reidiol, i'r diben i faddeu pechod, mae maddeuant 
pechod yn cael ei ystyried ganddynt hwy fe! gweith- 
red o hynawsedd, heb olygu fod un rbinwedd vn can- 
lyn dioddefiadau Crist, pan oedd yn marw dros y rhei'- 
ny ag sydd i gael maddeuant o\i pechodau. Mae y 
cyfryw syniad gwedi blino llawpr, gan ueled fod y 
fath ddarluniad aV dlvvg^o^bethau yn amlwg yn tu- 
eddu i leihau ffieidd-dra ac atgasrwydd natur pechod, 
yn llychwyno disgleirdeb caracter y Jehofa, ac yn 
gosod y credadyn dan lai o rwymau i'r lesu. Gan 
hynny ni gawn ystyriaid, 

1. Bod ofn cosp yn ddiddadl yn canlyn teimlad 



67 

boliol o bechod yn y rbai bynny na cbavvsant y ffafr 
o dclwyfol ddalgiiddiad. Odd! yina niae'r apostol, 
pan mae'n llefaru wrth y cenbedloedd, yn dywedyd^ y 
rbai yn gvvybod cyiiavvnder Dav^f, fod y rbai sydd yn 
gwneutbur y cyfryw betbaii yn baeddu iiiMrvvolaetb ; 
Rbuf. i. 32. Onid yvv cospedigaelb o angenrheid- 
rvvydd yn gyssylltedig a throseddiad, pa fodd y gaiiasai 
y dycbryn o ddiocldef, a'r argyboeddiad o gyiiawoder 
Daw yn ei waitb yn ymddiab fod vvedi e? argraphii 
morddwfn y'ngbalonau y rbei'ny ua wybuant ewyllys 
a bwriad Duw, ond fel ag y mae'n deillio oddiwrtb y 
rhwymedigaetb naturioi ag mae pob creadur tano/i'w 
ogoneddu fel ei greawdwr ? Mae'n arnhosibl i un cre- 
adur i vvybod pa beth sydd yn decbrau yn neu yn 
ymddibenu ar ewyliys benarglwyddiaelhol Duw, beb 
ddvvyfol ddarguddiad ; ond yn gyoimaint a bod cosp 
am becbod yn adnabyddus lie nid oes datguddiad^ 
gan bynny mae cosp am bechod yn cyfbdi nid oddi- 
wnb benarglwyddiaeth ddvvyfob ond oddiwrth ban- 
fodol burdei), teilyngdod, ac lUiiondeb natur y Jebofa; 
yr oedd angenrheidrwydd vvitb Grist fel macbniydd i 
ddiodde'r gosp^, mevvn trefn i'vv bobi gael mvvynbau 
trugaredd^ ct.nys mae pechod -rnor ffiaidd gerbron 
Duvv^ mor groes i'vv natur bar^ fe! na's gali lai na'i 
gospi, pecbadur tel j' cyiVyvv ni's gaU rod yn ddiogel. 
Oddi yma fe ymddengys fod yn angenrbaid cael lesu 
yn vvaredwr^ i ddiieu ymaitb bechod, trwy ei aberth ei 
bun, i ddioddef y fellditb fel y byddai ei bobl yn rhydd 
oddiwrth baeddiant pecbod, yn meddiannu beadithioa 
iiefol, ac yn gwisgo coron yr ucbelder. 

2. Trvvy ddioddefiadaii Crist mae hanfodol gyfiavvn- 
der Daw yn cael ei ddai<i;uddio, a'i unioiideb yn ei 
waith yn rhyddbau'r ciedadyn, trwy bynny yn cael ei 
brofi, ac ar y sylfaen hon gwedi ei sicrbau yn dragj^- 
wyddol. [esa Grist fel prynvvr, yw r bv/n a osododd 
Duw yn iawn, trwy ffydd yn ei v/aed ei", i ddangos ei 
gyfiawnder ef, trwy fadcleuant y pechodau a wnaetbid 
oV blaen, (b. y. pecbodau'r seintiaii tan yr hen desta- 
ment) trwy ddioddefgai wch Dusv, i (umrjgos ei gyfi- 
awnder ef y pryd bwn; fel y byddai efe yn gyflawn, 
ac yn cyfiawnhau y neb sydd o iFydd lesu^ Rhuf. iii. 



25, 26. Os galiasai Duw yn unol a chyfiawnder fa- 
ddeu pechod, a chyficiwohau troseddwyr trvvyV vveith- 
red o drugaredd arbeniii, neb iawn^ nid yw niarwolaetli 
lesu gvvedi rhyddhau pechaduriaid mevvn ftt)rdd gywir 
ac union fel ag iiiae'r apostol yn haeru. Ond fel mae 
uniondeb Duw pan mae'n cyiiawnhau'r annuvvioi yn 
ymddibenu ar ddioddefiadau'r Iachawdwr_, gan hynny 
heb ei ddioddefiadau amhosibl oerivl maddeu pechod^ 
canys ei boll iTyrdd ydj^nt farn, Duvv'r guirionedd, ac 
beb anwiredd cyfiawn ac uniawn yw efe; Deut. xxxii. 
4. Pan ydyin yn dyvvedyd na's galiasai Daw faddeu 
pecbod heb lawn^ neu heb olhvng gwaed nid oes ma- 
ddeuant pechod, nid ydys yn bwri idu gosod terfvn ar 
allu y Jehofa, ac ui eilir casglu y cy iryvv beth ; canys 
nid yw maddeuant a chyfiawnhad yn deilho oddiwrth 
ei ddwyfol ailu, ond maent yn weitinedoedd ag sydd 
yn taiddu oddiar ei ewyllys. Heblavv hynny, ni all 
Duw vvneuthur yr hyn sydd ambnodol; ni's gall fod 
}Mi gelwyddug, nfs gall wadu ei hun; ac am anwiredd 
mae'n dywedyd^ na all gyd-yniddwyn ag et", nid am 
fod uri diffyg yn ei aliu, ond o hervvydd pei'fFeith- 
rwvdd ei burdeb ac uniondeb ei natur. 

3. ^I'cie p^waiib Duw yn rhoddi ei Fab i farw dros- 
om^ yn caei ei iawrygu bob amser yn yr ysgrytbs'r^ 
fel y siampl fwyaf by nod o'i ganad at bechaduriaid^ 
ac yn cael ei hystyried yn fendith uwciilaw pob un 

'arall a roddodd i'w bobl. Am hynny mae'r ai)OStol 
yn dywedyd, os nid arbedodd Duw ei briod Fab, ond 
a i traddododd ef trosoiii ni oil ; pa wedd gydag ef he- 
fyd na ddyry efe i ni bob peth? Ond os galiasai pech- 
aduriaid gael eu gwneuthur yn ddedwydd heb lesu, 
-OS nad oedd o;wir angenrheidrwydd iddo farw, mae y 
rhoddiad o Grist yn oi y fath dyb arswydus yn cael ei 
ddibrisio, a'r ffafr yn cael edrych ami fel peth anhan- 
fodol mevvn pwngc o iechawdwriaeth a thragywyddol 
wynfyd. 

4. Pe galiasai dwyfol gyfiawnder esgusodi cospi 
pechod; yr oedd Crist mor werthfawr gan ei Dad cy- 
fiawn, ac yn cael ei garu mor an\^'yl ganddo, fel ag 
mae'n naturiol i feddwl y buasai yn ei arbed ; ni bu- 
asai'r gofidiau dirboenol a'r arteithiol boenau tan ba 



69 

rai y bu efe farvv, yn cael eu gosod fel cosp ar anwyl- 
yd y Tad^ heb fod uii angenrheidrwydd withy nt. Ond 
yn gymmaint a bod pechod yn cael ei gytrif iddo, fe 
ryngodd b^odd i'r Tad ei ddryllio ef, a'i glwyfo; er 
iddo daer ymbilio os oedd bosibl ar i'r cwppan gael ei 
adael heibio, etto nid arbedodd efe ef. Yn awr mevvn 
pob peth arall yr oedd y Tad yn ei wrando ef bob 
amser^ oni fydd i ni oddi yma benderfynu, bod yn 
amhosibl torri'r cyssylltiad rhwng pechod a dioddefiad- 
au^ Pvvy a ddichon wrando ar iaith ddychrynadwy 
y Duwdod pan mae'n dial ar bechod^ gan ddywedyd, 
deftro, o gleddyf, yn erbyn y gwr sydd gyfaill i mi^ 
taro ef ; neu fyfyrio yn ddifrifol ar ocheneidiau cwyn-r 
fanus a dioddefiadau gvvaedlj^d Mab Duw^ yn yr ardd, 
ac ar y groes, a phenderfynu yn davvel nad oedd dim 
angenrheidrwydd wrth beth oV cyfryw natur? Mae'r 
cyfryw ag sydd wedi eu prynu oddi wrth bechod^ ac 
yn teyrnasu gyda Daw mewn mawredd iiefol ac ar- 
dderehawgrwydd sanctaidd, yn priodoli eu gwaredig- 
aeth a'u dyrchafiad i gariad Crist, a rhinwedd ei ddi- 
. oddefiadau; canys niaent yn canu gydag hyfrydwcli 
a diolchgarwch gorfoleddus, iddo ef yr hwn a'n car- 
odd ni, ac a'n golchodd ni oddiwrth ein pechodau yn 
ei waed ei hun, ac a'n gwnaeth ni yn frenhinoedd ac 
yn ofFeiriaid i Dduw a'i Dad ef, iddo ef y byddo y 
gogoniant a'r gallu yn oes oesoedd, Amen ; Dat. i. 5. 
6. Ond pa fodd yr ymddengys priodoldeb y cyfryw 
gyfaddefiad^ gs nad oedd yr hyn a wnaeth lesu, inewn 
un inodd yn angenrheidiol gogyfer a'u gwaredigaeth 
oddiwrth bechod, a'u dyrchafiad i fawrhydi a diddan- 
wch ? Fe ymddengys oddiwrth yr ystyriaethau uchod, 
bod angenrheidrwydd i'r lesu fai w, y cyfiawn dros yr 
anghyfiawn, fel y dygai efe hwynt at Dduw. 

Mae rhai drachefn, yn caniatau bod marwolaeth 
Crist, yn angenrheidiol iV diben i gael" maddeuant 
pechodau, etto yn dywedyd nad oedd yn briodol ddim 
rhinwedd neu haeddiant yn ei ddioddefiadau i rydd- 
bau ei bobl oddiwrth y gosp : m'Aewtyn honni, bod 
rhinwedd ei ddioddefiadau fel ciherth gzoedi tarddu yn 
hollol oddiwrth ezvytlys a threfniad Diizo, Ei fod 
gwedi dyfod yn gyfryngwr^ yn fachniydd, ac yn ab- 



70 

erth dros ei bob!, mewn canlynlad i'r trefniad dwj^fol, 
sydd uirioned i diarnheuol , ond «ii ellir byth brofi 
bod ei weich, ei rinwedd a'l haeddiant^ iJ^vvedi deillio 
oddi ar hvnoy. Mae Duw yn rasiavvn gwedi darparii 
iawn^ ac ar gyfri' hytiny iiiae maddeuaiit^ cyiiawnhad, 
a'r cwb! o iecliawdwri'teth o ras^ rhydd helaethlavva 
ras, a goludog drugaredd; bod person o'l tath auteid- 
rol vverth ac urddas a^ ywV Immanuel, unig anedig 
Fab Duw; gwedi aiarw riros bechaduriaid, sydd siampl 
anghymharol o ffafr a ciiariad. Mae yn rhyfeddod 
i angelion, yn ddychiyn i ddiawlaid, ac yn liawenydd 
a gorfoledd i'r saint. Ond mae yn afresyinol i feddwl 
bod teilyngdod ei bersoii yn tarddu oddiar ei ddaros- 
tyngiad, ei iod. yn gadarn am fod cj^iimorth wedi ei 
roddi iddo^ neu tod ei wir baeddiant yn deillio am ei 
fod wedi ei ordeinio i roddi iawn dros gaethion tru- 
enus^ a thalu dyled troseddwyr afradlon. Yr oedd 
Crist wedi ei ordeinio^ a cbwedi cyttuno mewn cyfam- 
mod i wneuthiir, a dioddef, yr hyn nad oedd tan im 
rhwymau naturiol i'w gwneuthur na'u dioddef ; ac yn 
ganlynol mae ei baeddiant a'i rinwedd^ yn deillio oddi- 
wrth ei anrhydedd dechreuol, ei werth^ a'i allu. Mae 
meddwl bod Duw gwedi ordeinio ei farwolaeth i fod 
yn effeitbiol heb wir rinwedd^ neu yn rhinweddol heb 
deilyngdod personol, yn wrthdd3^wediad mewn geiriau^ 
yn sarhad ofnadwy ar y dwyfol ddoethineb, ac yn 
amharch i synwyr naturiol. Drachetn, os derbynipdd 
Duw farwolaeth lesu fel peth rhinweddol^ er nad oedd 
felly, o'i natur ei bun ; yna efe a allasai faddeu pe- 
chod trwyV weithred arbenig o drugaredd yn unig, 
beb farwolaeth ei Fab. Canys yn ddiau fe fyddai yr 
un mor gyfiawn i faddeu pechod heb aberth, a dileu 
ymaith bechod mewn canlyniad i'r hyn ag sydd o'i 
natur ei hun yn ddiffygiol o baeddiant a rhinwedd. 
Un waith yn rhagor, os y w baeddiant a gwir rinwedd 
yn tarddu oddiwrth ddwyfol ordeiniad, yr oedd yn 
bosibl i waed teirw a geifr gymmeryd ymaith bechod, 
^ neu buasai unrhyw anifail arall yn ddigonol i symmud 
ymaith euogrwydd a chadw pechaduriaid colledig, pe 
buasai yn rhyngu bodd Duw i ordeinio'r cyfryw ddi- 
ben i gael ei atteb trwy ei farwolaeth. Ond y gwrth- 



71 
wyneb hollol i'r athrawiaetb uchod sydd yn cael ei 
haeru gan un ag oedd yn cleall yn ddigon da, ac yn 
ymhyfrydu yii athrawiaeih y cymmod. Ei eiriau 
sydd fel y canlyn, Canys amliosibl yw i waed teirw a 
geifrdynnu ymaitli bechodau ; Heb. x. 4. Y cyfryw 
aberthau ni allant fyth ddileu peehodaii ; gwers 11. 
Rhaid oedd gan hynny i borlreiadcsu y pethau sydd 
yn y nefoedd gael eu puro a'r petbau hyn, end y peth- 
au nefol eu hunain ag aberthau gvveil na r rhai hyn. 
Eithr yr awr hon unwaitn yn niv\edd y byd yr ym- 
ddangosodd efe (Crist) i ddileu pechod Irvvy ei aberthu 
ei hun; pen. ix. 23. 26. Ere a wnaeth heddwch 
trwy waed ei groes ef ; Col i. 20. A feddiannodd i 
ni dragywyddol brynedigaeth, efe a wnaeth derfyn ar 
bechod, a chyuimod dros anwireddau, ac a ddygodd 
i mewn gyfiawnder tragywyddol^ i'r hwn mae'r Ar- 
glwydd yn tbdlon ; Esai. xlii. 21. Gan hynny mae'r 
Jehofa yn dywedyd wrth bob credadyn^ Llidiawg- 
rwydd nid oes ynof ; Esai. xxvii. 4. 

Yr ydys yn gobeithio y bydd iV sylwiadau uchod 
^ynnorthwyo y Cristion gwan i wynebu y gwjthddad- 
ieuon ag sydd yn cael eu codi yn erbyn yr angen- 
rheidrwydd^ baeddiant, a rhinwedd marwolaeth yr 
lachawdw^;, fel aberth cymmodlon dros bechod;, ac y 
byddant yn tueddu i gynnjddu ei wybodaeth, ei ffydd, 
a'i gariad at y bendigedig lesu, yr hwn sydd yn abl 
aehub hyd yr eithaf bawb ag sydd yn dyfod at^Dduw 
trwyddo ef. Ni byddai i mi gan hynny ymhelaethu 
ar y pwngc hwn, oni b'ai un maen tramcwydd arall 
ag sydd yn ddiweddar gwedi ei daflu ar ifordd credin- 
wyr, ag sydd mor os nid yn fwy erchyll ei ymddang- 
osiad na'r un uchod. Pa un yw, os oedd Crist yn 
berson dwyfol ni allasai wneud cymmod dros bechod, 
o herwydd ni allasai Duw farw. 

Mae'r wrthddadl gyfrwys hon debygid gwedi ei 
bwriadu i dynnu y Cristion anochelgar i ddyryswch 
ofnadwy, naill ai rhoddi heibio yr athrawiaeth o iawn 
neu gymmod (yr hon sydd yn dal yr enaid i fynu), 
neu wadu duwdod Crist. Ac mae'r wrthddadl yn fwy 
peryglus, am ei bod yn ein tueddu i edrych ar athraw- 
iaeth y cymmod gyda gwen ddirmygus. Ond mewn 



Hkv. 



72 

gwirioiiedd^ ei bwriad yw, tynnu i lawr wir haeddiant 
pers"onol Crist, a phriodoli rhinwedd ei waed i ap- 
wyntiad neu ordeiniad Duw, fel y dywedwyd uchod. 
Mae'ii eglur mai bwriad yr wrthddadl (ond ei bod 
gwedi ei dieithrio) yw hyn : ^^ Bechaduriaid, rhaid i 
chwi ymfodloni ar greadur terfynol fel gwaredwr, neu 
fod heb un oil, Os yw Crist yn Dduw, mae ef uwch- 
law gwneuthur unrhyw wasanaeth hanfodol i chwi fel 
lachawdwr, o herwydd ni allasai Duw farw. Gan 
hynny na thybiweh fod pechod yn anfeidrol ffiaidd ac 
atgas gan Dduw. Nid yw yn haedda anfeidrol an- 
fodlonrwydd a chospedigaeth. Os oedd, ni's gallesid 
gwneuthur anfeidrol fodlonrwydd i Dduw, canys os 
tybiwch bod Crist yn berson dwyfol, ni allasai ei ab- 
erth fod o anfeidrol werth, o herwydd fel person dwy- 
fol ni's gallasai farw/' Gadewch i ni yn bwyllog ys- 
tyried yr wrthddadl erchyll hon, a dal sylw difrifol ar 
yr anhawstra ac sydd yn cael ei dybied mor arswydus, 
a chawn ynddo fwy o gyfrwys ddadleu dichellgar, na 
rheswm a gwir synwyr. 

Mae marwolaeth bob atnser yn dal allan ysgariaeth, 
iieu golled o'r hyn ag sydd yn cynnwys by wyd. Ma- 
rwolaeth^ yn y synwyr ag ydym yn awr yn cael ein 
galw iV hystyried, yvv> ysgariaeth neu w^ahaniad yr 
egwyddor o ymsyniad a chynhyrfiad ; dywedir fel 
hyn, Y corph heb yr ysbryd marw yw. Heb yr en- 
aid mae ef mewo cyflwr o hoUol lonyddwch, yn ang- 
hymmw}'S o symmudiad gwirfoddol, a chwedi ei ddi- 
osg o bob teimlad. Yn awr er raai'r corph yn unig 
yw deiliad neu wrthddrych marwolaeth, a'i ystyried 
fel mewn cyflwr anweithgar, neu anhcimladicy , etto 
dywedir bod y dyn yn farw, pan mae'r enaid a'r corph, 
hanfodol ranau dynoliaeth, gwedi eu gwahanu, er nad 
yw'r enaid neu'r ysbryd a'i yst3Tied yn wahanol oddi- 
wrth y corph, yn ddeiliad marwolaeth, Ni all ys- 
bryd farw, am ei fod o natur unigol neu anghymys- 
gedig. Nid oes un rhan o enaid, ag y gellir gwahanu 
neu gymeryd rhan arall oddiwrtho. Os gellir gwahanu 
enaid yn y cyfryw fodd, mae hyspysrwydd tufewnol 
yn parhau, neu nid yw yn parhau, mewn pob rhan ar 
ei phen ei hun. Os yw gwybodaeth yn preswylio 



73 

mewn pob rhan, yna maent yn ddau enald, neu*n 
ddau sylvvedd ymwybodol. Os oes un rhan wahanol 
o'r ^naid yn aros yn anymvvybodol neu mewn cyflwr 
o anheimladrwydd, mewn pa beth mae'r rhan anym* 
wybodol hynny yn gwahaniaethu oddiwrth fatter, 
Gallasai ysbryd creadigol beidio a bod, pe buasai Duw 
yn ewyllysio felly, ond marw ni's gall. Nid yw di- 
ddymiad yn farvvolaeth. Mae'r hyn sydd gwedi ei 
ddiddymmu heb un hanfod iddo, ond mae'r hyn sydd 

* jn farw yn hanfodi, pa wedd bynnag mae ei ffurf 
gwedi ei chyfnewid. Nid oes gan hynny ddim gwrym 
yn yr wrthddadl, amhosibl i D duw farw ; yn gym- 
maint na's gall un ysbryd farw, gellir yr un mor rhe- 
symol wrthddadleu, os oedd enaid gan Grist ni's gall- 
asai roddi iawn am bechod, o herwydd ni all enaid 
farw. Ond xii ellir dychymygu marwolaeth ysbryd, 
yn yr ystyriaeth hyn, mae marwolaeth heb ei chy* 
hoeddi, ond dyn gwedi ei gyfansoddi o gorph ac ys- 
bryd, a ddywedir yn briodol ei fod yn farw, pan mae 
matter a meddwl, y rhanau hanfodol hynny o ddynol- 
iaeth, wedi eu gwahanu. Dywedir gan hynny bod y 

* seintiau yn gorphwys yn eu beddau o ran eu cyrph, 
etto mewn peithynas iV heneidiau, mae pob un yn 
rhodio yn ei uniondeb, Gan hynny gelwir marwol- 
aeth ymadawiad. Mae amser fy ymadawiad yn agos- 
hau. Yn awr, yn gymmaint nad oedd dwyfol a dyaol 
ysbryd ein Immanuel yn bywhau ei gorph (o'r amset 
y croeshoeliwyd ef, hyd ei adgyfodiad), fe ellir dywe- 
dyd yr un mor briodol bod person y cyfryngwr gwedi 
marw, a phe dywedid am berson Samuel, Dafydd, 
neu ryw un arall. Fe fyddai'n angenrheidiol i sylwi, 
nad yw marwolaeth yn dattod y berthynas rhwng 
corph ac ysbryd, ond mae marwolaeth yn gynnwys- 
edig mewn hollol attaliad o gynhyrfiad bywiol, neu 
symmud dros amser oddiwrth y corph, yr egwyddor 
o deimlad a mwynhad bywyd. Ond mae'r undeb 
berthynasol o hyd yn parhau, gan hynny mae eneid- 
jau'r merthyron yn cael eu gosod allan fel yn blino, 
ac yn hiraethu am eu cyrph, y rhai a laddwyd ar y 
ddaear er niwyn achos Crist, ac yn yr adgyfodiad pob 
enaid a gaiff ei gorph ei hun. Trwy ysgartt nea wa- 

G 



74 
lianu corph ac enaid, ac heb ddattod y bertbj^nas 
rhyngddynt, maeV dyn yn farw^ ac etto nid oes un 
cyfnewidiad y'ngalluoedd naturiol yr enaid : felly yr 
un wedd, ac o herwydd yr un rheswin, yr ymddengys 
bod person y cyfryngwr yn farvv dros amser, nid oedd 
ei gorph gwerthfawr yn cael ei fywhau gan, er ei fod 
niewn perthynas k'\ ddynol a'i ddwyfol ysbiyd. Etto 
nid yw ei farwolaeth yn arwyddo neu'n ystyried un- 
rhyw gysgod troedigaeth yn ei natur ddwyfol^ nac un 
cyfnewidiad y'ngalluoedd a chynbeddfau ei enaid. 
Yn gyfattebol i'r olwg uchod ar bethau, fe ddywedir i 
111, pan welodd y disgybl anwyl ei Arglwydd mewn 
disgleirdeb ardderchog, a gogoniant brenhinol, iddo 
syrthio with ei draed fel uu marw, ond iaith adfywiol 
a thosturiol yr lesu oedd. Nag ofna, Myfi y w'r cyntaf 
a'r diweddat^ yr hwn vvyf fy w, ac a fum farw, ac vvele 
byw ydwyf yn oes oesoedd^ Amen ; ac y mae gennyf 
agoriadau uffern a marwolaeth ; Dat. i. 17. 18. Ei 
fod ef, y cyntaf aV diweddaf gwedi marw, sydd yrt 
cael ei ailadrodd drachefn yn y gennadwri at eglwys 
Smyrna; Dat. ii. 8. Fel hyn yr ymddengys nad 
oes dim gwrym yn yr wrthddadl ragddywededig, ca- 
nys yn lie bod duwdod Crist yn ei anghymmwyso i 
roddi iawn dros bechod, uiae'r anfeidrol werth a'r 
rhinwedd ag sydd yo canlyn dioddefiadau ei ddynol 
anian, wedi deillio oddiwrth ei hundeb a'r natur ddwy- 
fol, fel un person. Trwy rinwedd y cyfryw undeb 
mae ei waed yn ddwyfol werthfawr, ac yn cael ei alw 
yn waed Duw : yn gyffelyb fel mae'r eneidiau tan yr 
allor, yn galw'r gw^aed trwy ba un yr oeddent gwedi 
selio eu tystiolaeth i Dduw, (pan oeddent yn y cyrph) 



cm 2waea m. 



* 



*I egluro'r pwjigc uchod a'i wneud yn amlwg i grist'nogion 
ieuaingc, ni b}'ddai'n anghyramwys i sylwi ar yr esgyniadau can- 
lynol, pa rai sydd yn hawdd ac yn amlwg; mae gwerth neu dei- 
lyngdod yn perthyn i fatter difywyd a'i ystyried fel gwaith Duw, 
yr hwn a wnaeth bob peth yn dda, ie yn dda dros ben ; etto mae 
matter bywydol uwchlawV hyn nad yw felly, er ei fod mewn 
gwaelach agwedd, pe amgen ni byddai ei byw yn well na Hew 
marw, na chorph dyn vn rhagori ar gydaid o dy wod. Mae cyrph 
bywydol yn codi i fynu mewn gwerth a cbymmenad, yn gytattebol 
i ragoriaeth naturiol yr ysbrydoedd gan ba rai maent yn caelieu 



75 

Bydded i Arglwydd yr ysbrydoedd fendithio'r ym* 
drechiadau hyn, i symmud ymaith y rhwystrau oddiar 
fFordd yr ymofynwr difrifol ar ol y gwirionedd fel ag 
y mae yii yr lesu. 



RHAN II. 

PROFIAD. 

Mae'r Cristion profiadol yn cwrdd a llawer tram- 
cwydd^ a'r hyn sydd yn gyfFredin yn ymddangos gyn- 
taf iV olwg yw, sef pa hawl sydd gan bechadur wedi 
ei andwyo i ddyfod at lesu Grist i yniofyn iechawdwr- 
iaeth. Mae'r cyfryw yn gyfFredin ag sydd wedi eii 
hargyhoeddi o bechod, ac yn gweled eisiau iechaw- 
dwriaeth^ yn disgwyl am ryw beth da ynddynt eu hun- 
ain, fel sail iV cefnogi i ddyfod at^ ac ymlynu wrth 
y bendigedig lesu. Ond yn cael eu hunain yn hollol 
ffiaidd a phechadurus^ ac yn anheilwng, maent yn 
tybied ei fod yn byfdra rbyfygus ynddj^nt yn eu cyf- 
Iwr presennol i ymddiried yn, neu ddyfod atto ef i 
ymofyn iechawdwriaeth. Tebygid yn yr aclios pre- 
sennol bod y tramcwydd yn cyfodi oddiwrth y dyb 
gamsyniol hon, sef bod dyn yn cyfrif yrhyn sydd ya 
cynnal ei hawl i ddyfod at Grist, yr un peth^ neu'n 
ogi/fuwch meicn gzoerth, i'r h;i/n sydd yn profi ei hawl 

lly wodraethu a'u cyiibyrfu ; er bod corph aderyn y to yn ddeiliad 
bywyd yn gystal a chorph dyn, etto mae corph dynol yn fwy o 
werth na llawer o adar y to: drachefn mae canlyniadau gweith- 
redoedd trwy gyfryngdod matter yn tarddu oddiwrth yr ewyllys- 
iadau a dilanwad yr ysbryd trwy ba un maent yn cael eu gwneu- 
thur, OS nid felly, ni byddai gweithredoedd dyn ddim yn rhagori 
ar weithredoedd mwngci. Y'mhellach, mewn perthynas i'r natur 
ddynol mae llawer o wahaniaeth o ran gwir werth, yn tarddii 
oddiwrth gynheddfau tufewnol, neu anrhydedd allanol, canys o 
braidd y bydd neb farw dros un cyflawn, etto ysgatfydd dros y da 
fe feiddiai un farw. Am hynny mae canlynwyr Dafydd yn dy- 
wedyd, Yr ydwyt yn fwy na deng mil o honom ni. Yna pa mor 
anfeidroi werthfawr oedd y bendigedig lesu, y^mha un yr oedd 
cyfiawnder y Duwdod yn preswylio yn gorphorol. Bydded i ga- 
Ion pob credadyn losgi o gariad tuag atto ef, a diolchgarwch iddo 
ef, a dywedyd a gwefusau dihalog, Diolch i Dduvv am ei rodd 
annrhaethawl. 



76 

ynddo ef, nea mewn geiriau eraill, mae dynion yn 
chvvennych gwybod eu bod gwedi eu gwir gyfnewid 
cyn y gallont ryfygu dyfod i yniofyn am Grist. Yr 
hyn sydd yn dyrysu acyn tueddu i anal cynnydd y cyf« 
ryw eneidiau, yvv, rhy w nifer o brif resymau niweidioi 
a pheryglus mewn perthynas i grefydd brofiadoL 

Yn gyntaf, fe ddyvved rhai, ac mae llavver yn si- 
brwd, nad yw yn ddyledswydd ar ddynion annych- 
weledig i weddio. Ond os felly, Tr diben i brofi bod 
gweddio yn ddyledswydd arno, mae'n rhaid i'r dyn 
diweddi, hyd yn oed tra parhao felly, gael tystiolaelh 
o'i ddychweliad at Dduw, yr hyn sydd yn hollol afre- 
symol. Er bod Pedr yn canfod Simon y swynwr 
xnewn chwerwder bustl, ac mewn rhwymedigaeth an- 
wiredd, elto efe a'i hannogodd ef i edifarhau a gwe- 
ddio. Mae'n amlwg na's gall bod gweithredoedd 
graslawn, ond mewn canlyniad i egwyddorion gras- 
lawn, eito mae'r un mor eglurna's gellir canfod eg- 
wyddorion graslawn ond Irwy weithredoedd graslawn, 
xhaid gan hynny bod y cyfryw weithredoedd mewn 
bod yn flaenorol cyn gellir canfod egwyddor ysbrydol. 
Gan hynny mae'n amhosibl i un dyn wybod neu brofi 
ei hun yn ddeiliad gras tra parhao yn ddiweddi, neu 
gael y dystiolaeth o'i berthynas k Christ heb ymor- 
phwys arno ef ac ymhyfrydu ynddo. 

Gan hynny mae'n beryglus ac yn afresymol i haeru 
na ddylai dynion weddio cyn eu dychwelyd. Yn be- 
ryglus, am ei fod yn arwain i gyfiwr twyllodnis, i 
hollol ragrith, canys raae'r cyfryw ag sydd yn tybied 
eu bod gwedi eu dychwelyd, trwy ffydd a gweddi ed- 
ifeiriol, cyn y delont at Grist, yn sylfaenu eu gobaith 
ar hunan gyfiawnder, a thyma iaith ddirgel eu calon- 
au twyllodrus, Diolch i Dduw, am 7iad wyf fi fel dyn- 
ion erailly saf o'r neilldu, ti bechadur annychweledig, 
yr wyf yn sancteiddiach na thydi. Nid yw y cyfryw 
yn myned at Grist fel troseddwr yn llawn dychryn, 
ond fel disgybl hyderus, nid fel pechadur anafus, ond 
fel sant yn mawrygu ei hun. Drachefn, maeV cyfryw 
ddarluniad yn beryglus, am ei fod yn arwain i ddiof- 
alwch a hyder dinystriol, ac yn cadw meddwl cnawdol 
mewn dirgel a marwol dangnefedd, canys mae dyn 



"71 
vn byw beb weddi. ac yn ganlynol heb Dduw, etto 
i)id yw^ ac ni's gall ei gydwybod ei gyhuddo am es- 
geuluso ei ddyledswydd. Os na raid iddo weddio, 
nid y w casineb at weddio yn feius ond yn ganmoladwy 
ynddo ef, canys yn ddiau mae dyn i'w gymmeradwya 
yn fawr am fod ganddo gasineb at yr hyn na ddylai 
ei wneuthur. Os dywedir, na ddylai dyn di adgenhed- 
ledig weddio, o herwydd tra byddo yn y fath gyflwr 
ei fod yn analluog i gyflawnu gweithredoedd ysbrydol; 
dylai'r cyfryvv wrthddadleuvvyr nodi allan pa ddyled- 
swyddau a all dynion annychweledig eu cyflawnu ag 
sydd dderbyniol, neu addef nad ydynt tan rwymau 
i gyflawnu unrhy w ddyledswyddau ; ac os nad ydynt 
tan rvvymedigaeth i ufuddhau nid ydynt euog o bech- 
od^ ae yn ganlynol maent mewn cyflwr diogel, nid 
ydynt agored i gosp; canys pwy bynnag sydd ddieuog 
nid rhaid iddynt ofni anfoddlonrvvydd y Jehofa. Ond 
Diiw a ddywedodd y byddai iddo dywallt ei lid ar 
bawb nad yw'n galw ar ei enw. 

Mae'n arswydus i feddwl bod un pecliadur tlawd 
yn cael ei ddysgu i ystyried ei bun jn rhydd oddiwrth 
y rhwymau sydd arno i dalu parch ac anrhydedd i 
Dduw am y trugareddau ag mae'n eu mwynhau, ac 
felly nad yw'n angenrhaid iddo ddyfod atto ef i ofyn 
am y trugareddau presennol a'r rhai i ddyfod. Heb- 
law hyn^ mae'n afresymol i honni na ddylai dyn we- 
ddio hyd oni's gwypo ei fod wedi ei ddychwelyd, canys 
yr un peth yw dywedyd na ddylai dyn ymofyn am 
hyfforddiad, hyd nes byddo yn gwybod ei fod ar y 
iawn, neu nad rhaid iddo ymofyn am wellhad, nes 
byddo yn teimlo ei hun yn holl lach. 

Yn ail, Yr ail reswm tramcwyddol yw, sef na's 
gall un dyn fod yn ddeiliad o wir edifeirwch, hyd nes 
byddo yn edrych trwy ffydd ar y Prynwr, fel ya 
marw dros ei gamweddau, neu o'r hyn lleiaf, bod 
ganddo obaith bod ei bechodau wedi eu mhaddeu 
iddo. Mae'r pechadur tlawd a chlwyfus nad yw 
gwedi derbyn y cyfryw ftafr, trwy hynny yn cael 
ei ddysgu i ystyried y ffordd at y lachawdwr fel 
wedi ei chau i'w erbyn, ie, i benderfynu y byddai'n 
sarhad i'r Arglwydd, ac yn foddion i annog Duw i 

3 



78 

ddigofaint pe byddai'n ymbil ar iddo ddlleu pob an- 
wiredd^ neu hyd yn oed gymmaint a llefain^ Duvv 
bydd drugarog wrthyf fi bechadnr^ canys nid yw y 
cyfryw iaith ond gwatwargerdd ofnadwy y'ngwefusau 
yr anedifeiriol, ac mae'n rhaid bod y cyfryw yn an- 
edifeiriol ag sydd mewn diffyg o wir edifeirwch. Ond 
nid yw'n beth dieithr bod dyn heb allu ymofidio am 
ei fai, nes byddo'n gobeithio na chaifF ei gospi, nac 
yn ymbil yn ddiragrith am ifafr nes byddo'n ei me- 
ddiannu hi; pa fodd y caifFdyn tra mae mewn cyflwr 
anedifeiriol wybod, neu pa beth yw ei sicrwydd i ben- 
derfynu bod Crist gwedi marw drosto ef yn neillduol? 
Nid oes dim yn yr ysgrythyr ag all annog pechadur 
anedifeiriol i gredu na gobeithio ei fod mewn cyflwr 
diogel^ ond y gwrthwyneb hollol ^sydd yn cael ei fy- 
negi mewn geiriau eglur ac arswydus. Tydi^ yn ol 
dy galedrwydd a'th galon ddiedifeiriol, wyt yn trysori 
i ti dy hun ddigofaint erbyn dydd y digofaint, a dad- 
guddiad cyfiawn farn Duw; Rhuf. ii. 5. Eithr, onid 
edifarhewch, chwi a ddifethir oil yn yr un modd; Luc 
xiii. 3. Os cyfaddefwn ein pechodau, mae Duw yn 
ffyddlon ac yn gyfiawn i faddeu i ni ein pechodau ; 
ond nid yw'r ysgrythyr mewn un man yn dywedyd, 
OS dyry Duw i ni sicrwydd, neu obaith am faddeuant, 
ni fyddwn ffyddlon a chywir i addef ein camweddau, 
Os na bydd gwir edifeirwch hyd ne's bo'r enaid yn 
edrych trwy ffydd ar y Prynwr, fel yn marw dros ei 
bechodau, yna mae'n cael ei gyflwyno fel credadyn 
anedifeiriol, neu un yn credu bod ei bechodau wedi 
€u mhaddeu, cyn bod ganddo un math o edifeirwch 
o'u herwydd. Mae'r ysgrythyr yn gosod allan natur 
ffydd ac edifeirwch, a'r cyssyHtiad sydd rhyngddynt^ 
yn hollol wrthwyneb i'r haeriadau byrbwyll a soniwyd 
am danynt. Edii'arhewch gan hynny, a dychwelwch, 
fel y dileer eich pechodau, pan ddelo'r amseroedd i 
crphwys> o olwg yr Arglwydd ; Acts iii. 19. Mae 
edifeirwch tuag at Dduw a ffydd tuag at ein Har- 
glwydd lesu Grist, yn faterion mor bwysig a chyn- 
hwysfawr, fel maent yn cyimwys sylwedd gweinidog- 
aeth Apostol mawr y cenhedloedd, yr oedd ef bob 
amser yn addysgu ac yn tystiolaethu i'r luddewon a'r 



79 
Groegiaid, bod edifeirwch yn angenrheidiol mewn 
trefn i obeithio cael maddeuant trwy fFydd y'ngwaed 
lesu ; Acts xx. 21. 

Mae Crist gwedi ei ddyrchafu i roddi edifeirwch 
i Israel, a maddeuant pechodau ; Acts v. 31. Nid 
yw'r ysgrythyr yn un man yn cyhoeddi bod maddeu* 
ant pechod yn perthyn i'r anedifeiriol, ond raae ei 
hiaith reolaidd yn unol a geiriaa Mab Duvv ; onid 
edifarhewch, chwi a ddifethir oil yr un modd ; Luc 
xiii. 3. 5. Gan hynny nid y w'r grediniaeth o faddeuant 
pechod, yn flaenorol i edifeirwch : mae edifeirwch yu 
wir yn arwyddo gwybodaeth o, a chrediniaeth yn na- 
tnr gyfiaw^n a sanctaidd Duvv a'i gyfraith, ynghyd ag 
hysbysrwydd o gamwedd personol^, fel ag mae gair 
Duw'n ei osod allan ; mae gwir edifeirwch yn gyn- 
nwysedig mewn hollol deimlad o ddrwg pechod, yng- 
hyd ag atgasrwydd tuag atto, a gwir fwridd i ymadael 
ag ef, a darostyngiad o'i herwydd^; yn gyssylhiedig 
&g amddiffyniad o gyfiawnder Duw yn ei waith yn 
rhoddi barn ar y drwgweithredwr euog. Mae edif- 
eirwch gan hynny yn arwyddo ac yn cyd-fyned a 
dechreuol weithrediadau fFydd, ac yn efFaith ddigyf- 
rwng e ras yn yr enaid ; ond nid gweilhrediadau cyn- 
taf ffydd yw credu bod y dyn wedi cael maddeuant^ 
nac hyd yn oed i ymddibenu ar Grist am faddeuant 
pechod. 

Nid oes dim yn fwy anwireddus na bod gan ddyn 
anedifeiriol haw! ddatguddiedig i faddeuant; os 4*haid 
iddo gredu ei fod wedi derbyn maddeuant cyn iddo 
edifarhau, yna mae'n rbaid iddo gredu celwydd. Ond 
ni's gall y grediniaeth fwyaf ddiysgog, ,2:ywir, a phar- 
haus byth wneuthur celwydd yn wirionedd. *Mae 
tybied bod dyn yn credu y'Nghrist fel lachavydwr 
croeshoeliedig, heb edifeirwch, yr un peth a medd- 
wl bod arno eisiau meddyg a'l fod yn hiraethu am 
wellhad pan mae mewn iechyd. Ond nid rhaid iV 
cyfryw wrth feddyg, ond i'r rhai cleifion ; gwe! Mat. 
ix. 12. Mae'n amhosibl bod y cyfryw ffydd yn jawn, 
ag sydd yn tarddu o galon anedifeiriol, yr hon sydd 
yn gynnwysedig yn y grediniaeth o fod peth yn wir- 
ionedd^ pan nad oes un prawf o'i fod yn wirionedd. 



80 

Os nad yw'r cyfryw ffydd yn gy wir, pa fodd y gall 
gau ffydd genhedlu gwir edifeirwch ? Fe brofwyd 
bod edifeirwch o natur wii ysbrydol^ trwy ei barhad 
a'i gynnudd, pan mae'r bai ag mae wecli edifarhau o'i 
herwydd vvedi ei faddeu. Ond nid yw'r argyhoeddiad 
o fai^ yn tarddu oddiwrth faddeuant o'r trosedd. Mae 
edifeirwch deddfol, nea weithrediad dychrynllyd y 
gyfraith ar y gydwybod, heb ras yi* efengyl, yn cyfodi 
oddiwrth y teimlad o berygl, ac mae'n parhau ac yn 
eynnyddu yo unig trwy ofn y gosp ; gan hynny pan 
mae'r perygl yn diflanu, ac ef yn tybied ei fod yn 
ddiogel, mae'r cyfryw edifeirwch yn darfod yn ddiat- 
treg, canys yr idea o berygl yn unig sydd yn ei gyn- 
nal. Ond mae gwir edifeirwch yn cyfodi oddiwrth 
gyfnewidiad calon, ac egwyddor newydd a sanctaidd^ 
ac yn gynnwysedig niewn casineb at bechod, a'i ys- 
tyried yn ei wrym a'i halogrwydd yn gystal a'r gosp 
sydd ddyledus iddo, gan hynny mae teimlad o faddeu- 
ant (er nad yw'n rhoddi hanfod i edifeirwch) yn mawr 
gynnyddu tristwch duwioi am bechod, a'r drwg o bo- 
no yn cael ei argraphu yn fwy dwfn ar y meddwl, wrth 
yr olwg ar ddioddefiadau'r lachawdwr, a character 
anfeidrol hawddgar y Duwdod fel deddfwr cyfiawn a 
thad tirion. Mae'r fath o]wg yn toddi'r enaid i drist- 
wch efengylaidd am bechod, ac yn ennyn digllonedd 
yn y meddwl i'w erbyn, ac angerddol ddymuniad i'w 
Iwyr ddinystrio; yr hyn mae'r Apostol yn ei alw dial; 
2 Cor. vii. 11. Pan mae Duw yn tywalh yspryd y 
gras ar ei etholedigion, mae ef yn gyntaf yn argyhoe- 
ddiV enaid o bechod, ac mae ef y pryd hynny i'w 
bobl yn ysbryd deisyfiad, a'r cyfryw ymbilwyr medd 
yr Arglwydd a edrychant ar yr hwn a wanasant, a 
galarant hefyd am dano fel un yn gataru am ei unig 
anedig; Zee. xii. 10. Mae iaith y pechadnr gwir ed- 
ifeiriol tan y mwynhad o hollol oUyngdod, yn cael ei 
gosod allan yn ardderchog yn y llinellau canlynol : 

Tra b'wyf a chalon ddrylliog doddedig dyner drist, 
Cyd-deimlo'r front lofruddiaeth aV ^M'oes a gafodd Crist, 
Ffieiddio wnaf fy mhechod drwy gantbd hwnnw'n gas, 
Nes liadd y Uofrudd enbyd trwy gymmorth Duw a'i ras. 

Watts. 



81 

Drachefn, yn drydydd, Yr ydys yn fynych yn hon- 
ni, bod gwir ffydd y'Nghrist yn anwahanol gyssyllt- 
iedig a'r adnabyddiaeth o havvl ynddo ef, neu na's 
gellir credu yn wirioneddol yn lesu, heb fod dyn yn 
ei j^styried ef yn eiddo ei hun; mae hyn guedi bod 
yn faen tramcwydd i lawer, canys fel aginae synwyr 
naturiol yn rhoddi ar ddeall bod yn hollol angenrheid- 
iol cael tystiolaeth, mewn trefn i gynnal i fynu hawly 
a'r enaid cyn dyfod at Grist, yn ymddifad oV cyfryw 
dystiolaeth, gan hynny mae*n gwangaloni ddyfod atto, 
hyd nes byddo prawf o'i hawl ynddo yn ymddangos. 
Ond mae dynion yn ymboeni yn ofer with ymofyn 
am nodau ac arwyddion i brofi en bod yn perthyn i 
Grist^ I'r diben i'vv cefnogi i ddyfod atto, ond yn me- 
thu eu cael, yna niaent yn casglu nad oes un gobaith, 
ac nad ydynt o nifer ei etholedigion, &c. Ond nid 
oes un athrawiaeth yn gynnwysedig yn yr efengy], 
nac hyd yn oed un bygythiad y'nghyfraith Duw^ ag 
sydd o'i natur ei hun yn attal pechadur coUedig i ddy- 
fod at Grist i ymofyn iechawdwriaeth. Nid yw eu 
hawl i ddyfod at Grist mewn un modd yn ymddibenu 
ar^ uac yn deilHo oddiwrth fiaenorol adnabyddiaeth 
o fod ganddynt ran mewn bendithion neillduol, neu 
eu bod yn teimlo eu hunain yn ddeihaid o weinidog- 
aeth oruwch-naturiol. Mae'n anmhosibl cael y cyf- 
ryw adnabyddiaeth, ond mewn canlyniad i gredu 
y'Nghrist, neu ei dderbyn yn lachawdwr, canys yr 
hwn nid yw'n credu sydd dan gondemniad, mae digo- 
faint Duw yn aros arno ef. Gan hynny mae ceisio 
darlunio fel ag mae rhai yn gwneuthur, pwy ddylai, a 
phwy ni ddylai ddychwelyd at Dduw trwy Grist, yn 
eithaf rhyfyg, ac yn tueddu i ddigaloni, a sicrhau 
rhwymau euogrwydd, lie mae teimlad o anghymwys- 
ter a thrueni yn cario'r oruchafiaeth, ac yn cefnogi 
hunan-gyfiawnder, trwy gadarnhau'r idea fod ynddynt 
yn flaenorol ry w gymmwyster gogyfer a chael iech- 
awdwriaeth. 

Os gofyn neb, a oes gennyf fi hawl i ddyfod at 
lesu Grist, yn unig fel pechadur tlawd, anafus a choll- 
^<^'g> y'mha un nid oes dim daioni yn ymddangos ? 
Yr wyf yn atteb, ei fod ; mae'r efengyl yn cyhoeddi^ 



82 

•pwy bynrvag sy^ yn ewyllysio^ deued attaf. Arnoch 
chwi wyr, yr ^^vt fi yn galvv, ac at feibion dynion y 
mae fy llais; Biar. vi-h 4. Mae'r fForcId at lesu yn 
agored i bavvb sydd yn ewyllysio dyfod atto ef. Mae 
breichiau ei drugaredd ar led i dderbyn yr enaid dy- 
fodedig. Nac ofna, bechadur llawd, i agoshau atto 
ef, ni bydd iddo mewn un modd dy fwrw allan^ loan 
vi. 37 Nid yw ef yu dei byn yn anewyllysgar, nag 
yw_, ond gyda Ijawenydd, ei hyfrydwch yw achub hyd 
yr eithaf bawb ag sydd yn dyi^od at Dduw trwyddo 
ef. Mae gwaith poenus iechawdwriaeth o'i rap ef 
gwedi ei orphen dros byth. Mae ei wahoddiadau ca- 
ruaidd 1 bechaduriaid tlawd a llwythog, ei ymresym" 
iadau tirion a hwynt, a'u graslawn dderbyniad gan- 
ddo, wedi eu gadael mewn eoffadwriaeth, fel sicrwydd^ 
ac er annogaeth i bechaduriaid : gan hynny fe all y 
gwaethaf o'r cyfryw, hyd yn oed y rhai gwaelaf, ddy- 
fod atto i ymofyn am waredigaeth oddiwrth bechod 
a blinder. Pa mor bell bynnag yr ydych, bydded yr 
eithafoedd rhyngoch ag ef cymmaint ag y byddo, 
mae ef yn garedig yn eich gwahodd i edrych arno fel 
gwaredwr hollalluog; gan ddywedyd, Welefi! Wele 
fi! Esai. lxv= 1. Trowch eich wynebau attaf fi, hoU 
gyrrau'r ddaear, fel eich achuber, cany^ myji sydd 
Dduuy ac nid neb avail; Esai. xlv. 22. Mae'r an- 
♦rheg raslawn yn annherfynedig, mae'r ffordd at lesu 
yn agored ac yn rhydd i bwy bynnag sydd yn ewi/llysio,^ 
heb un gwahaniaeth ; nid oes dim ag a wnaeth Duw, 
neu a ddy wedodd, ag all fod o'i natur ei hun yn rhwystr. 
Nid oes neb a all ddywedyd mewn gwirionedd eu bod 
yn dymuno iechawdwriaeth, ac yn methu ei chael. 
Mae meddwl bod personol anheilyngdod, neu unrhyw 
athrawiaeth ysgrythyrol, yn rhwystr ar eu ffordd rhag 
dyfod at lesu, naill ai'n effaith nerthol brofedigaeth, 
neu'n ddiffyg ystyriaeth o ras Duw fel ag mae'n cael 
ei osod allan yn yr efengyl. Nid oes un rhwystr rhag- 
flaenol yn ffordd y pechadur rhag dyfod at y Gwa- 
redwr, ond yr hyn sydd yn deillio o galon gnawdol, 
sef anedifeirwch am bechod, ymlyniad wrth hunan- 
gyfiawnder, ac addefol gasineb at berffeithrwydd a 
sancteiddiwydd Duw^ ac arbenig foddion ei ras.. Ond 



83 

gadewch I ni sylwi nad yw caniattad i ddyfod at Grist 
yn cynnal i fynu hawl^ nen'n rhoddi awdurdod i ben- 
derfynu y bydd iddynt gael eu cadw ganddo ef, nag 
yw ddim, mae'r cyfryvv benderfyniad i'vv gasglu yn 
unig oddiwrth ein bod yn gvvir gredu yn ei enw ; nid 
y w hawl i ddyfod at Grist yn un prawf ein bod gwedi 
gwneuthur felly. MaeV hyn sydd yn profi bod dyn 
yn wir gredadyn, yn hollol wahanol oddiwrth yr hawl 
sydd ganddo i ymofyn am yr lachawdwr: mae'r di- 
weddaf yn ymddibenu ar yr hyn ag mae Duw wedi ei 
ddj^wedyd yn ei air, ond mae'r divveddaf yn ymddan- 
gos oddiwrth y cyfnewidiad sydd wedi ei weithreda 
arno ef. Gan hynny mae gosod dynion i holi eu hun- 
ain pa un a oes ganddj^nt ffydd^ cyn y b'ont yn credu, 
yn eithaf annoeth, ac mae annog proiFeswyr i dybied 
eu bod yn gredinwyr, heb dystiolaeth ysgrythyrol o 
gyfnev^'idiad yn y dyr? oddifewn^ yn berygl ofnadwy. 
Fe fyddai o fawr leshad i eneidiau ymofyngar, a 
christ'nogion gweinion a llwfrhaus, yn gystal ag i bro- 
fFeswyr rhyfygus^ fod ganddynt iawn syniad am natur 
fFydd, neu pa beth yw credu er cadwedigaeth enaid. 
Ffydd yw credu mewn tystiolaeth ddwyfol. Canys 
mae'r hwn nid yw'n credu yn gwneuthur Duw yn 
gelwyddog. Ffydd y'Nghrist yw credu'r hyn mae'r 
ysgrythyr yn ei dystiolaethu am dano; yr hyn eliir 
gynnwys yn y tri pheth canlynol, mai efe yw, — yr 
hyn yw% — ac eiddo pwy )"w. — Mae'r cyntaf yn gwW 
angenrheidio], canys, medd lesu, Oni chredwch mai 
myfi yw efe, h. y. y gwir Fessia, y Gwaredwr addaw^- 
edig, chwi fyddwch feirw yn eich pechodau. Ond 
nid yw^n ddigonol i gredu hyn, fe ddichon dynion 
drwg wneuthur felly, megis y gwnaeth Simon y swyn- 
\vr, ac mae'r diawlaid yn credu ac yn crynu. Yr oedd 
yr ysbrydion drwg yn gwybod ac yn cyfaddef bod 
Crist yn Fab y Duw byw ; Luc iv. 41. Ond mae 
gwir ffydd, ag sydd yn gyssylltiedig a iechawdwriaeth, 
yn gynnwysedig mewn credu hefyd yr hyn yw, Fe 
ddichon dynion gydsynied a'r gwirioneddau, mewn 
perihynas i'w berson, ei swyddau, ei weithredoedd, a'i 
berthynasau, ac etto heb gredu yn ei ardderchaw^g- 
rvvydd, ond yn hytrach bod ynddynt elyniaeth yn er- 



84 

byn yv hyn yw. Ond i'r rhal hynny sydd yn credu 
iiiae Crist yn werthfawr. Fe ddywedir ei fod yn rha- 
gori ar ddeng mil^ a'i fod oil yn hawddgar. Mae'r 
enaid grasol yn credu yn fFyddlon ei fod felly, ac am 
hynny, efe a all yn ddiragrith fabwsiadu'r iailh fel yr 
eiddo ei hun. Mae'r gwir Gristion yn credu am gyn- 
neddfau ei berson, gyda natur a diben ei waith, a'i 
swyddau. JNlae ef yn credu y ddwyfol dystiolaeth^ 
nid yn unig mewn perthynas i'w gwirionedd, ond he- 
fyd ei nhatur sanctaidd a'i thuedd ysbrydol. Mae'r 
nevvyddion mewn perthynas i berson Crist, ac anfeid- 
rol gyflawnder ei haeddiant, a'i ras^ wedi eu cyhoeddi 
eu bod yn dda, yn gystcd ag yn wirionedd ; maeV en- 
aid ag sydd wedi ei adnewyddu yn credu eu bod fell}^ 
ac yn eu hystyried fel yr unig gyfran ddigonol a ddi- 
chon enaid anfarwol ei meddianu. Mae ef yn eu 
derby n, fel gwedi eu haddasu y'mhob ffordd iV am- 
gylchiadau presennol (fel un euog ac aflan) a chwedi 
eu cymhwyso gan Dduw i'w wneuthur yn sanctaidd, 
ac yn ddtdwydd yn dragywyddol. Dyma'r hyn mae'r 
ysgrythyr yn ei alw cojteidio, pan mae gwir ffydd yn 
wrthddrych o'n hystyriaeth. Gwel Heb. xi. 13. 

Mae ffydd enwedigol yn myned dan w^ahanol enwau 
yn yr ysgrythyr, ond bob amser yn cyfatteb yn union 
i'r amryvviol ddarluniadau ag sydd yn cael eu rhoddi 
o Grist yn yr efengyl. A ydyw ef wedi ei ddyrchafu 
i fynu fel gwrthddrych i edrych arno ? Yna mae'r 
credinwyr yn disgwyl arno, megis ag oedd yr luddew- 
on a frathasid yn edrych ar y sarph bres, a ddyrcha- 
fwyd yn y diffeithwch er eu gwelihad. A ydyw ef yn 
rhodci? Mae ffydd yn ei dderbyn fel y cyfryw. Fel 
ag y gelwir ef bara'r: bywyd, mae ffydd yn cael ei 
henwi ymborthi neu fyw arno. A'i ystyried ef fel 
cynhaliKV, mae ffydd yn cael ei darlunio fel yn pwyso 
arno ef. Mae ef yn cael ei alw yn gyfaill ffyddlon; 
ac yna y gelwir ffydd hyderu neu ymddiried ynddo. 
Fe a'i gosodir allan fel noddfa, ac mae ffydd y pryd 
hynny'n cael ei henwi, ffoi neu redeg atto ef am ddi- 
ogelwch. Mae'n cael ei osod allan megiii priod ei 
bobl, ac yna y gelwir ffydd, rhoddi eu hunain iddo. 
Gailesid rhoddi Uawer 'chw^aneg o siamplau o'r am- 



85 

rywiol ddull o gredu y'Nghrist, yn ol fel mae'n cael 
ei ddarlunio^ iV dibeo i osod allan yr amryw fendith-r 
ion anfeidrol sydd ynddo, a'r lleshad sydd yn deillio^ 
oddiwrtho ei) yr hwn sydd oil yn oil i'r gwir greda- 
dyn, Ond yr wyf yn gobeithio bod yr ycbydig siam- 
plau ucbod yn ddigonol i eglurhau gwir grediniaeth 
y Cristion yn lesu Grist mevvn perthynas i'r kyri yxi). 
Mae iechawdwriaeth y'ngair y gwirionedd yn anwa- 
hanol gyssylltiedig a'r cyfVyw ffydd. Ond fFydd yxi 
y trydycjd synwyr^ h. y. Eiddo pwy yw tf. Mae'n 
rhaid bod ffydd^ neu grediniaeth, yn yr ystyr ddiwe- 
ddaf, wedi ei syifaeni ar y gair dwyfol, yn gystal a'r 
cyntaf ; canys medd yr Arglvvydd, fe dderfydd am y 
cyfryvv ffydd nad yw wedi ei hadeiladu ar y sylfaen 
hon. Os ifydd yw credu mewn tystiolaeth ddwyfol, 
yna y cwestiwn mawr a ddylai fod, pwy mae'r ysgry- 
thyr yn ei ddywedyd fod yn gyfrannog o Grist. Go- 
gyfer a chydnerthu ymofyniad inor avbenig^ ac arwain 
dynion i sylweddol fodionrvvydd mewn matter o*r fath 
ddirfawr bvvys, ni gawn sylwi ar ddau betb, ag y bydd 
pob dyn o ddeall cyftredin yr wyf yn meddwl yn ba- 
rod i gydsynio &. hwynt. 

1. Nid yw pawb yn gadwedigol gyfrannog o Grist, 
canys fe ddywedir am rai nad ydynt yn eiddo ef. 

2. Ni ddangosir bod un dyn yn perthyn i Grist o 
herwydd ei bersonol enw, ei sefyllfa yn y byd, ei alw^- 
ad allanol, ei gyd-berthynasau naturiol, neu ei hiliog- 
aeth ; gan hynny fe ganlyn, bod yn rhaid ymofyn am 
ryw ddiscryfiad arali, gwahanol oddiwrth yr un uchod, 
ar ba un y gellir sylfaenu'r grediniaeth o gadwedigol 
ran y'Nghrist. Pwy ynte sydd ag awdurdod i farnu 
bod Crist yn eiddo iddynt hwy, a hwythau'n eiddo 
yntef ? Mae rhai yn atteb y cwestiwn pwysfawr fel 
hyn, sef bod Crist yn perthyn iW rhei'ny ag sydd ya 
credu bod ganddynt gadwtdigol hawl ynddo, Ond 
mae'r gofyniad yn ymchwelyd, ar ba beth maeVcyf- 
ryw ffydd neu grediniaeth wedi ei hadeiladu? Os y w 
eu hawl i Grist, yn tarddu oddiwrth gredu ei fod yn 
eiddo iddynt, nid oedd ganddynt un hawl iddo cyn 
iddynt gredu felly; gan hynny yr oedd y peth yn 
gclwydd pan y credasant gyntaf ei fod yn wir^ ac 

H 



86 

mae'n dra hynod yn wir bod celz&ydd i/n, ch/fod yn wir- 
ioneddy trwy ei fod yn cael ei grtdu yn ht/deruSj neu 
ei daenu gyda diwydrwydd ar led. Nid y w ffydd yn 
gwneuthur un ci/fnewid yn natur y peth ag ydys yn 
ei gredb. Yr hyn sydd wir nid yw'n dyfod yn gtl- 
wydd, am ei fod yn cael ei anghredu. Ac nid yw'n 
bosibl i geluydd newid ei natur, a dyfod yn wir, ym- 
dreched dyn y fyno i bersvvadio ei hun ei fod felly^ 
Irwy ymoichestu i geisio ammeu ei wirionedd. Gallai 
fod o fawr fudd i'r cyfryw brofFeswyr ag sydd wedi 
sylfaenu eu ifydd ar'cha twyll, pe gelJid eu cywilyddio 
am eu sicrwydd, trwy eu'dwfn aigyhoeddi eu bod dan 
amrjfusedd cadarn, yn credu celwydd^ ac yn llawen- 
ychu mewn peth diddina (gwel 2 Thes. ii. li. Amos 
vi. 13.) Y dynion ag sydd yn y fath gyflwr^ yn ddi- 
amau yw'r rheiny, sydd yn credu bod Crist yn eiddo 
iddynthwys heb un prawf ysgrythyrol i gynnal y fath 
gred. Ond^ och ! mae rhwymau'r cyfryw yn gyffie- 
din yn cael eu cryfbau gan y gorfoledd sydd yn cyd- 
fyned a'u hyder; canys maent yn ei gymmeryd ar 
antur borfeu ffydd yn gywir^ ac yn cymhwyso iddynt 
eu hunain addewidion iechawdwriaetb> ac yn tjbied 
y byddai'n bechod iddynt ammeu eu diogelwcb, ac 
yn llawer mwy iddynt fwrw ymaith eu hyder, ar gyf- 
rif pa un maent yn dirnad y cant fawr daledigaeih o 
wobrwy. MaeV cyfryw yn dirmygu pob tystiolaeth 
ogyfnewidiad calon^ a thueddiad yr enaid, fel pethau 
gvvael a deddfol ,* eu prif-reswm yw, pa wanuf byddo 
yr dystiolaeth, cryfaf fydd y ffydd. Mae rhai o'r 
dynion a adliwyd attynt yn darlunio bod ffydd yn gyn- 
nwysedig yn y grediniaeth o fod Crist gwedi rnarw 
dros fy mhechodau i yn neillduoL Mae'r fath ddar- 
Juniad rhaid addef yn cydsetyll yn dda ddigon a'r ath« 
rawiaeth o brynedigaeth gyffredinol. Canys mae'n 
rhaid bod pawb sydd yn credu'r athrawiaeth hynny 
yn meddu ar y cyfryw ffydd, oddieithr iddynt ddig- 
wydd ammeu eu bod o'r rhywogaeth ddynoi. Ond 
nid y w'l ffydd honno yn sicrhau cadwedigaeth un dyn, 
oddieithr tod pawb yn gadwedig. Nage, os addefir 
yr athrawj^eth rag-ddywededig, ni ellir barnu fod 
iechawdwriaeth un dyn yn deillio oddiwrth fod gan- 



87 
dclo hawl neu gyfran ym iDarvvolaetli yr lachawdwr, o 
herwydd fe all pob un o'r rhei'ny sydd yn uffern (os 
canialtair bod yno neb o'r hil ddynol), ddywedyd yr 
un mor vvirioneddol a'r rhei'ny sydd yn y nef^ yr oedd 
lesii yn fij ngharu i^ ac Je roddodd ei hun drosof fi, 
Gan hynny mae'r cyfryvv ffydd yn ymddifad o dyst- 
iolaeth o hawl gadwedigol y'Nghrist. Mae eraill yn 
hoiuii mai ffydd yvv credu bod Crht yn eiddo ef ei hun. 
keh un dystiolaeih oddiwrth yr ysgrythyr, synziyry neu 
reswrn. Na ddigalonwch^ chwi eneidiau ymofyngar, 
o herwydd yniffrost y fath gredinwyr am eu cyrhaedd- 
iadau, pa rai sydd yn ymorfoleddu yn eu rhyddid, ac 
heb un amheuaeth am iechavvdwriaeth eu heneidiau. 
Mae gennych air sicrach y prophvvydi^ yr hwn da y 
gvvnevvch fod yn dal arno, megis ar ganwyll yn llew- 
yrchu mewn lie tywyll. Mae Duw yn ei air gwedi 
rhoddi llawn ddescryfiad o'r holl rai hynny ag sydd a 
chyfran y'Nghrist^ ac mae'r cyfryw yn etifeddion 
iechavvdwriaeth. Mae gan y sawl sydd yn atteb y 
descryfiad hawl i gredu y cant eu hachuh trwy ras yr 
Arglzoydd lesu. Od oes neb heb ysbryd yr Arglwydd 
lesu Grist ganddo^ (pa wedd bynnag maent yn ym- 
iFrostio yn ]Nuw_, fel y gwnaeth yr luddewon cnaw^dol) 
nid yw hwnnw yn eiddo ef ; Rhuf. viii. 9. A'r rhai 
sydd yn eiddo Crist, a groeshoeliasant y cnawd, a'i 
wyniau, a'i chwantau ; Gal. v. £4. Maent yn rhoddi 
Uwyr ganiatad i ladd pechod, ac yn llefain o'r galon 
am eu holl anwireddau, Ymaith a hwynt, croeshoel- 
iwch hwynt. Hwy ewyllysient bod pob pechodau yn 
wrthddrychau o ddirmyg gan bawb, a da fyddai gan- 
ddynt eu gosod yn waradwydd cyhoeddus. Maent 
yn eu cyfrif y gelynion gwaethaf i Dduw, ac i'w he- 
neidiau eu hunain ; a'r cyfryw yw eu gelyniaeth yn 
erbyn y twyllwyr ofnadwy, fel nad oes dim a rydd 
fodlonrwydd iddynt, yn fyr o'u hollol difetha. Mae 
ysbryd Duw yn y gair, pan mae'n darlunio nodau y 
gwir saint, yn cyd-dystiolaethu an hyshryd ni^ y rhai 
sydd yn deimladwy o wir gyfnewidiad, eiu bod ni yn 
hlant I Dduw, ac os plant, etifeddion hefyd ; sef eti- 
feddion i Dduw, a chyd-etifeddion a Christ lesu ; 
Rhuf, viii. i6. 17. Gan hynny, mae gan yr hwn 



88 

s\^dd yn eredu ym Mab Duw, dystiolaeth ynddo ei 
hun, h. y, mae'n adnabyddus o weithiediadau ei en- 
aid ; eu bod o ran natur a rhyw^ os ydynt yn fyr mewn 
graddau, yn atteb y darluniad ag mae'r ysgrytliyrau 
yii ei roddi o bobl Dduw. 

Gan hynny mae pob Cristion yn eredu yn gjnefinal 
y caifFy cyfryw bersonaii ag sydd yn atteb portreiad y 
saint (pa un bynnag ai hunain neu eraill), fy^vyd tra- 
gywyddol (ac na achubir neb ond 3^ cylryw). Yr hwn 
nid yw yn eredu i Ddnw, a'i gwnaeth ef yn gehvydd- 
og, o blegid na chredcdd y dystiolaeth a dvstiolaeth- 
odd Duw am ei Fab^, a hon yw'r dystiolaeth roddi o 
Dduw i ni fywyd tragywyddol, a'r bywyd hwn sydd 
yn ei Fab ef; 1 loan v. 10. 11. Mae'r fath beth a 
ffydd adfywiol y'Nghrist mewn perthynas i bob un o'r 
tri, mai eft yxOy a phwy yw, ac hefyd eiddo piey ydyw, 
mewn perthynas i wir nodau y rhei'ny sydd gyfran- 
nog o bono ef, cyn y gall y credadyn gael cyflawn 
fodlonrwydd am ei bawl y'Nghrist. Pan oedd yr 
Apostol Paul j-n ysgrifenu at y saint yn Ephesus, ac 
yn llefaru am dano ei bun ac eraill y rhai o'r blaen a 
obeithiasant y'Nghrist, mae ef yn 'chwauegu, yn yr 
hwn y gobeitkiosoch chwithau hefydj wedi i chxii glyw- 
cd gair y gmrionedd efengyl eich iechawdzcriatth. Y?i 
yr hztm hefyd, wedi i clizm greduy ych sdizcyd trzcy 
Ian yshryd yr addewid; Eph. 1, 13. Sel yw argraph 
weledig wedi ei gwneuthur er mwyn sicrhad; nid oedd 
y seintiau hyn wedi eu sicrhau o ran eu personol hawl 
yn yr addewidion nes gwedi iddynt obeitliio neu gredu 
y'Nghrist. Mae apostol arall mewn Hvthyr at bobl 
Dduw yn gyffredinol yn dywedyd, Y pethau hyn a 
ysgrifenais attoch chwi, y rhai ydych yn eredu yn enw 
Mab Duw; fel y gwypoch fod i chwi fywyd tragy- 
w^yddol, ac fel y credoch yn enw Mab Duw; I loan 
V. 13. Mae ganddo yn ei lythyr amryw nodau, wrth 
ba rai y gwahaniaethir y saint oddiwrth eraill, sef w/- 
ndd'dod tuag at Dduw, cabinet at bechod, a chariad 
at y brodyr, ac wrth hyn (medd ef) y gwyddom yr ad- 
waenom ef ; pen. ii. 3. Am y gwan yn eu plith, pa 
rai a eilw efe plant bychain, yr oedd ef yn hyderus 
oddiwrth yr ymddangosiad o wir sancieiddrwydd^ eu 



S9 

bod mewn cyflwr dedwydd a diogel, am eu bod wedi 
derbyn raaddeuant o'u pechodau er invvyn Crist* Etto 
nid oeddent wedi eu hoHol sicrhau^ er iddynt gredu i 
gadwedigaeth yr enaid ; gan liynny yr hyn a ysgrifen- 
odd i'w dwys ystyriaeth_, oedid i'r diberi fel y gallenl 
fed vn hyderus am fy wyd tragywyddol, eu bod o nifei* 
y rhei'ny ag mae'n llefaru am danynt yn yr adnod 
flaenorol Yr hwn y mat y Mab ganddo, Yr oedd ef 
yn tybied y gallasai rliai profFeswyr gredu heb dystiol- 
aeth, a dywedyd yn hy^ Mae i ni gymdeitkas gyda 
Daw; pen. i. 6: Medu arall. Mi a'i hadwaen ef, 
pen. li. 4. ac yr wyf yn aros ynddo ef, adnod 6. Yr 
ydwyf yn cam Daw ; pen. iv. 20. Yn wir^ mae ef yn 
tybied bod rhai proffeswyr yn ymffrostio eu bod gwedi 
cyraedd pertFeithrwydd dibechod\ pen i. 8. Ond mae 
ef yn cyhoeddi heb un seremoin bod pawb sydd yn 
honni hawl i iechawdwriaeth, heb brawf o sancteidd- 
had^ eu bod yn twyllo eu hunain, ac yn ddieithraid i 
Dduw a'r gwirionedd; pen i. 6. ii. 10. iv. 20. Mae 
ef yn eu galw gerbron brawdie cydwybod, ac yn haem 
mai y rhai liynny, a'r rhai hynny yn unig, nad yw eu 
calon yn eu condemnio, sydd ganddynt hyder ar 
Dduw; pen iji. 19. 21. Mae pob gwir gristion ya 
meddu'r hyn y mae Crist yn ei alw calon hanjddgar a 
da; Luc. viii. i5. Ni fynant, ac ni feiddiant glemiio, 
neu gymmeryd meddiant o'r hyn nid yw'n eiddo idd- 
ynt; ac mae'n ddiogel ganddynt am y rhai sydd yn 
gwneuthur felly^ y cant eu gwrthod yn y diwedd, a'n 
cywilyddio am eu gobaith a'u cred ryfygus. Ni all 
Duw'r gwirionedd ofyn gan un dyn gredu celwydd; 
nac hyd yn oed unrhyw beth perthynol i weithred ag 
sydd heb ei dadguddio. Fel siampl^ mae'n gofyn 
gan ddynion gre^lu bod tri yn tystiolaethu yn y nef, a 
bod y tri hyn yn un, ac undeb o ddwy natur y'mher- 
son Crist. Ond pa fodd y mae'r tri hyn yn un, am 
nad y w wedi ei ddadguddio, nid y w nac yn wrtkddrych 
o ffydd, nac yn bwngc ag y dylem ymorol am dano, 
Sylfaen ffydd yw awdurdod a ffyddiondeb Duw, am 
hynny y gelwir yr ysgrythyrau Y gair ffyddion ; Tit. 
i. 9. Gwir eiriau Daw,, Dad. xix. 9. ji gwir ywr 
gair (ac ni allwn hyderu arno fel gwirionedd anam- 



90 

heuol), ac yn hacddu poh derlyniad (wedi ei hollol 
brofi ei fod yn anfeidiol dda, yn gystal ag yn wir), 
ddyfod lesii Grist i'r byd i gadw pechaduriaid; 1 Tim. 
i. 15. Ffydd gan hynny a gynnwys, nid yn unig cyd- 
syniad a gwirioneddau'r efengyl, ond crediniaeth o'u 
hanfeidrol werth a'u gogoniard ardderchog : ac mae 
hawl bersonol ynddynt, yn deilliooddiwrth ein bod 
wedi derbyn y gwirionedd yn ij cariad o hono ; canys 
iFydd a'i hystyried yn wrthddrychol, neu fel ag mae'n 
golygu'r pethau a gredir gan y Ciistion, yw talfyriad, 
lieu sail y pethau yr ydys yn eu gobeithio^ fel maent 
wedi eu cyhoeddi yn eiengyl ogoneddus ei ras. Ffydd 
a'i hystyried fel pwngc o grediniaeth^ a gynnwys yn- 
ddi sicrwydd o'r pethau nid ydys yn eu gweled ; Heb. 
xi. 1. yr hyn bethau, er eu bod yn guddiedig rhag y 
doethion a'r deallus, a ddadguddivvyd i rai bychain ; 
Math. xi. £5. a pliob un ag sydd yn derbyn yr Ar- 
glwydd lesu Grist mewn gwirionedd, mae ef yn rho- 
ddi iddynt allu neu awdurdod i fod yn feibion i Dduw, 
sef i'r sawl a gredant yn ei enw ef. Bydded eu ffydd 
mor waned ag y byddo, maent yn meddu'r hyn sydd 
yn ei natur ei hun yn brawf na aned hwynt o waed, 
nac o ewyllys y cnawd, nac o ewyllys gwr, eithr o 
Dduw ; loan i. 12. 13. Ond er bod pob enaid a aned 
oddi uchod dan oruchwyliaeth ag sydd yn sicrhau ei 
bertbynas k Duw, etto nid oes ganddo bob amser ddi- 
gon o oleuni i ganfod y cyfryw berthynas. Heblaw 
hyn, mae'r olwg ar lygredd ei galon yn Biyned a'i boll 
fryd, ac yn fyuych yn ei lanw ag ofn nad yw ef wedi 
ei drosglwyddo o farwolaeth i fywyd. Er mwyn y 
cyfryw mi ymdrechaf, 

Yn ail, 1 symmud rhai o'r rhwystrau hynny sydd ar 
y fFordd, mewn perthynas i'r adenedigaeth. Mae rhai 
pobl raslawn yn cael eu digaloni yn fawr, am na's 
gallant bennodi'r amser pan weithredwyd arnynt y 
cyfryw g^fnewidiad. Maent yn sicr am y gwirionedd, 
a chwedi eu hargyhoeddi o briodoldeb llw arbenig yr 
Arglw^dd, Yn zeir, yn wir, meddaf i chzm, odditithr 
geni dyn drachefn, m ddichon efe we led, ni ddichon 
efe fyned i deyrnas Dduw. Ond heb wybod yr amser 
y cawsant eu hail eni, ac fe allai heb wybod yn iawn 



91 
pa beth a feddylir wrth y gair, maent yn cael eu cadw 
mevvQ cyflwr o betrusder anghysurus, a'u cynnydd 
mewn creiydd t'ywiol yn cael ei ddal yn ol, am na 
wyddant pa fodd i benderfynu, neu wrth ba reol i 
farnu pa un a ydynt wedi eu hail eni ai peidio. Er 
niwyn y cyfryw bersonau mi gaf gynnig yr ystyriaeth- 
au canlynol : 

A wyddoch chwi y cywir amser o'ch genedigaeth 
naturiol ? Ni ddichon neb atteb eu bod yn gwybod 
oddiwrth eu hadnabyddiaeth a'u cof eu hunain, ac er 
na's gall rhai gael hysbysrwydd sicr gan neb gr ba 
ddydd, neu hyd yn oed ym mha flwyddyn y ganed 
hwynt; etto nid ydynt yn ammau na chawsant eu 
geni. Ac fel mae effeithiau mewn pethau naturiol yn 
arwain yn ol at eu perthynol achosion, ac yn brawf 
anffaeledig o'u gwir hanfod, felly mae mewn matter- 
ion ysbrydpl, Fel hyn ein dysgir yn yr ysgrythyrau 
i fyned ymlaen mewn trefn i gael sicrwydd am wir- 
ioneddau;, nad yw'n dyfod mewn modd digyfrwng dan 
gyfarchwiliad personol. Canys pob ty medd yr apos- 
tol^ a adeiledir gan ryw un, gan hynny fel ag mae 
pob adeiladaeth, o lys y brenin i lawr hyd at y bwthin 
gwaelaf, yn brawf anamheuo) o oruchw yliaeth ddynol, 
felly mae'r saint yn waith Duw, wedi eu creu o'r ne- 
wydd y'Nghrist lesu, ac yn breswylfeydd Duw trwy^ 
yr ysbryd, mae natur y cyfnewidiad a weithredwyd 
arnynt yn cleimio'r Jehofa yn awdwr iddo; am hynny 
mae'r apostol yn 'chvvanegu, yr hwn a adcilac^ Kid bob 
pethywDuw; Heb iii, 4. Oylem ddv\^ ^' iholi pa 
"1 a ;w,;V--5Wr- r" ' ^ .»r .enedii>:aeth ne\ neu nid 

' / c^Lys C...1 yi «ai'ser pa bryd, nid } ^fynol ei 

wybod, mwy na phe s^ofynit pa mor hen y',w » t? Me- 
gis nad yw'n angenrheidiol i chwi wybod y? amser 
o'ch genedigaeth naturiol, mewn tiefn i brofi eich pri- 
odol ddynoliaeth^ felly nid yw gwybod yr arxiser o'ch 
genedigaeth ysbrydol, mewn un modd yn angenrheid- 
iol i brofi eich bod yn wir grist'nogion ; fe all y cyf- 
newidiad fod yn hoUol amlwg, er ein bod yn ansicr 
o'r amser y dechreuodd gyntal'. Gogyfer a gwybod 
a ydyw dyn wedi ei ail eni, dylid ystyried bod gwaith 
ysbryd Duw ar yr enaid, trwy'r hyn y gelwir pechad- 



uriaid creaduriaid newydd, yn cael ei osod allan trwy 
iaith gysgodol. Fel ag Qiae egwyddorion neu dym- 
merau newyddion yn cael eu dwyn iV a ulwg, fe a'i 
gelwir creadigaeth. Wedi ein creu y'Nghrist lesu; 
Eph. ii. 10. Fel ag mae'n dwyn cyffelybrwydd i gen- 
hedliad^ fe a*i gelwir ail genhedliad a genedigaeth ne- 
wydd. Yr ydys yn arfer y geiriau hyn iV di'ben i eg- 
lurhau ei natur, ond eu bystyr amlwg yw, nodi allan, 
bod yr hwn sydd yn ddeiliad o'r fath gyfnewidiad gras- 
lawn, yn teimlo ac yn golygu ei bun yn y cyfryw am- 
gylchiad, mewn synwyr ysprydol, ag sydd yn dwyn 
cyffelybrwydd i gyflwr natunol baban; canys mae'r 
cyfryw ddynion yn teimlo eu hunain yn wan ac yn 
ddiymgeledd, yn holiol analluog i ddarparu dros y 
lleiaf o'u haml ddyffygion, neu hyd yn oed^eu datgaa 
hwynt, fel baban newydd eni, maent yn chwennych 
didwyll laelh y gair, yr byn maent yn ei archwaethu, 
yn profi ei felusder, ac yn cael eu maethu ganddo. 
Maent yn ymddibenu yn holiol ar ofal a charedig- 
rwydd yr Arglwydd, yr hwn sydd yn eu caru, yn ytn- 
ddwyn yn dirion attynt, yn eu porthi a'r pethau sydd 
fuddioi, iel maent yn gallu cyd-ddwyn k hwynt, yn eu 
dilladu a mantell cyfiawnder a gwisgoedd iechawdwr- 
iaeth. Mae ef yn eu dysgu o fesur jxhydig ac ych- 
ydig yn y pethau a berthyn i dej'rnas gras, i ba un 
maent wedi eu dwyn, ac am ba un maent wrth gyflwr 
natur yn anwybodus, canys fe a'u dysgir gan Dduw 
o'r lleiaf hyd y mwyaf o honynt ; Esai. liv. 13. Fel 
mae ynddynt dueddiad at fywiogrwydd ysbrydpl, felly 
mae'r Arglwydd yn adnew^ jijkijfu^ul^^f^bi, yn eu cym-^ 
uieryd erbyn ei breichiau, ac yn eu iij^u . . [\ 

Hos. xi. 3. Megis ag y maent yn cynnyddu mewn 
adnabyddiaeth o'u Tad nefol, a theulu'r ffydd, maent 
yn teimlo cariad ac ofn mabaidd tuag at Dduw, yn 
dymuno ei bresenoldeb, ei ymgeledd, a'i hyfforddiad. 
Y maent yn caru holl bobl Dduw, a'r rhei'ny yn oreu, 
y rhai y maent yn tybied eu bod yn fvvyaf cyfFelyb 
iddo. Gan hynny mae y rhai sydd yn ymddibenu ar 
Dduw, yn ymostwng o'i flaen, yn blasu ar bethau 
dwyfol, neu mewn gair, mae ynddynt dueddiad tuag 
at Dduw o natur fabolaidd, fel y gweddai fod gan 



93 

blentyn at ei dad a'i deulu; mae gan y cyfryw dyst- 
iolaeth eu bod gwedi eu hail eni, maent wedi eu dvvyn 
gyda symlrwydd duwiol i dderbyn teyrnas nefoedd fel 
dyn bach, heb yr hyn niae'r pryawr wedi cyhoeddi na 
ddichon neb mewn un iiiodd i'yned i mewn iddi : Luc, 
xviii. 17. Fel hyn mae cvflwr gvvan a diymgeledd 
yr luddewon, pan aeth Dluv gyntaf mewn cyfammod 
a hwynt fel pobl, a phan ddaethant yn neillduol fe- 
ddiant iddo a than ei ofal, yn cael ei amiygu trwy 
faban ; Ezec. I6. yn y cyfiwr mwyaf truenus. Felly 
mae profiadau ysbrydol ei bobl, yn athrist ac yn siriol, 
yn cael eu harddangos trwy'r gyffelybiaeth o fabaa 
digymmorth, tan dirion ofal ei dad cared ig, tiugarog, 
a doeth. Mae'r cyfryw yn dwyn cyftelybrwydd iV 
tad nefol ; megis trwy eu genedigaeth gyntaf maent 
yn dwyn cyffelybiaeth neu ddelw ddaearol, felly trwy 
eu hail enedigaeth, hvvy a wnaethpwyd yn gyfrannog 
o'r un nefol ; canys yr hyn a aned o'r cnawd, sydd 
gnawd, a'r hyn a aned o'r ysbryd, sydd ysbryd ; loan 
ill. 6. Mae y rhai a anwyd drachefn yn caru yr hyn 
mae Duw yn ei garu, ac yn cashau yr hyn mae ef yu 
ei ffieiddio, ac mae'r egwyddor hon yn cynnyddu yn 
raddol, fel maent yn 'chwanegu mewn gras, neuVi 
tyfu i addfedrwydd, fel dynion perffaith y'Nghrist 
lesu. Mae luedd sanctaidd gan hynny yn brawf an- 
ffaeledig o enedigaeth nefol, neu bod y cyfryw wedi eu 
hail eni. 

Yn drydydd, Mae llawer o grist'nogion yn cael eu 
digaloni am na feddant yr un gradd o ddiddanwch ag 
mae eraill yn si«rad a"" ':ino, ac mae rhai'n tram- 
cwyddo o herwydd byr barhad eu gorfoledd, ac yni 
mhob un o'r ddau achos mae petrusder yn codi y'ng- 
hylch y gwahaniaeth rhwng gau a gwir hyfrydwch ag 
sydd yn canlyn crefydd. Byddai dda i'r cyfryw ddyn- 
ion ystyried, mai nid y gradd o ddiddanwch, neu'r 
amser o'i barhad, sydd yn profi ei fod yn bur ddigym- 
mysg, neu o natur wir ysprydol. Yr oedd yr apostol 
yn ammau cyflwr grasol rhai yn eglwys Galaiia, er eu 
bod yn siarad am fawr wynfydedigrwydd; Gal. iv. 20, 
Fe ganodd yr Israeliaid fawl i Dduw gyda mawr hyf- 
rydwch ar Ian y mor coch, ond buan yr anghofiasant 



94 

eu weithredoedd, ac y darfa idd\^nt wrthryfela yn er- 
byn ei awduniod; yv oedd gwrandawyr y graigle yn 
derbvn y s^air yn llawen, ond pan ddaeth arnynt orth- 
rymder er mwyn neu yn achos > gaiiv, darfu am eu di- 
ddanvvch a'u pioffes, am nad oedd iddo ddyinderdaear. 
Herod a wrandawodd ar loan gyda gortoledd, etto yr 
oedd yn ymlynu wrth ei bechud, ac yr oedd Ezeciel 
fel can hyfrydiais i iawer o'i wrandawyr y rhai nid oedd 
yn ymhvfrydu mewn ufudd-dod i D iiivv. Mae'n bo- 
sibj y gall rhai ddai gafael yn eu twyll a myned i lavvr 
i ufFern a cljelwydd yn en deheulaw^ gan orfoleddu 
mewn dim; canys ni ddichon gobaith o gael gwared- 
igaeth oddiv%rth gosp lai na rhoddi hyfrydwcb Tvv 
pherch'nogwyr, a thra mae'r disgwyliad hyfryd yn 
cael ei gynnal i fynu, fe ddichon tod gradd y diddan- 
wch sydd yn tarddu oddiar ^au obaith yn ogyfuvvch, 
ie uwchlaw'r hyn sydd yn cael ei genhedlu gan wir 
obaith. Nid yw'r cyfryw yn adnabod eu calonau eu 
hunain ac anfeidrol ddrvvg pechod, am hynny nid yd- 
ynt mewn blinder fel dynion eraill ; Sal. Ixxiii. 5. 
Ni ddylem ystyried yn ddifiifol oddiwrth ba beth mae'n 
cysuron yn tarddu, ac mewn pa beth maent yn ter- 
fyhu; i'r diben i vvybod, a barnu eu gwir natur a'u 
rhywogaeth. Mae gau gysuron yn fynych yn tarddu 
oddiwrth olwg hannerog ar iechawdwriaeth Duw. 
Mae'renaid sydd heb ei sancteiddio yn gorfoleddu ya 
yr obaith o gael ei wared oddiwrth gosp pechod, yn 
unig oddiwrth yr egwyddor o hunan-gariad. Ond 
nid yw diogelwch yn unig yn boddloni'r hwn sydd 
wedi derby n gwir ras^ mae pawb o'r cyfryw y n chwen- 
nych hefyd ddarostwng galiu pechod^ a symmud ym- 
aith ei halogrwydd ; maent yn gweddio ar Dduw o'r 
galon, ar iddo faddeu yr holl anzoiredd a'u derbyn 
hwynt yn ddaionus; Hosea xiv. i. 2. Fe ddichon 
pleser neu hyfrydwch ag sydd yn deillio oddiar yr 
olwg o gael rhyddhad oddiwrth drallod, fod, lie mae 
pechod yn cadw llawn lywodraeth, Heddwch fydd i 
mif medd un, er i mi rodio y'nghyndynrwydd fy ngha- 
loriy i 'chwanegu meddzo-dod at syched, fel hyn mae'n 
ymfcndithio ei hun yn ei galon, pan mae'n clywed mell- 
dithion ofnadwy y Jehofa, Pa mor arswydus yw 



95 

iaith y nef iV cyfryw becbaduriaid siommedig a rhy- 
fygus! Ni Jyn yr Arghcydd faddau iddo, canys yna 
y myga digUonedd yr Arglwydd a'i eiddigedd yn tr- 
hyn y gwr hwnnw, aW hoU felldithion sydd ysgrifen- 
tdig yn y Uyfyr hwn a orwedd arno ef; Deut. xxix. 
19^ £0. Drachefn, mae gau lawenydd yn cyfodi rai 
prydiau oddiwrth y dull ag mae cysur yn cael ei ddwyn 
i'r meddwl^ ond gwir ddiddanvvch a dardd oddiwrth 
y dcfnydd sydd wedi ei gymhwyso, neu natur a chyf- 
acldasrwydd y gwirionedd a ddadgiiddivvyd^ nid yw 
bod cysur yn dyfod yn ddisymmwth i'r meddwl^ ond 
yn unig aiiigylchiad ynddo ei hun, ac etto tebygid 
bod rbai yn sylfaenu gobaith eu iechawdwriaeth arno^ 
ond mae'r rhai sydd yn casglu bod y fath argraphiadau 
i gyd o Dduw, yn anghofio bod cynhyrfiadau Satan 
yn cael eu cymharu i biccellau ; ar y liaw arall^ mae 
rhai yn barnu yn annhrugarog bod pob cysur anarferol 
o natur ddieflig. Ond amseroedd o brofedigaethau 
echryslawn a thrallodion traws-lifol ni oddefant oedi, a 
phan eu golygir felly nid yw ddim rhyfeddod bod yr 
enaid yn Uetain allan gydag angerdd duwiol, tyred ar 
frys^ nag oeda o fy Nuvv; ac, onid yw'n rhyfeddod 
bod Duw yn gwrando gweddi^ eu fod ei bresenoldeb 
i'w gael, ie yn gymmorth cyfamserol yn amser trallod? 
Os nid yw felly, pa ham ynte y gwrthwynebir neu'r 
ammheuir y fath ymddangosiadau ? Mae'r Arglwydd 
yn ehedeg ar adenydd y gwynt i gynnorthwyo Israel, 
ac oni ddial efe ei etholedigion sydd yn llefain arno 
ddydd a nos, a hynny yn fuan, er ei fod yn hir oedi 
drostynt ; canys megis ag mae'n anfon ei orchymyn 
ar y cldaear, ei air a red yn dra buan? le medd ef, a 
bydd cyn galw o honynt i mi atteb ; ac a hwy etto yn 
llefaru mi a wrandawaf ; Esai. Ixv. 24. Cafodd Da- 
niel wirio'r addewid hon yn ei brofiad ei bun, canys 
tra yr oedd efe etto yn llefaru mewn gweddi, yna y 
gwr, Gabriel, yr hwn a welodd mewn gweledigaeth yn 
y dechreuad, a ehedodd yn fuan, ac a gyfFyiddodd kg 
ef, ac a ymddiddanodd ag ef, gan ddywedyd, yn 
nechrau dy weddiau yr aeih y gorchymyn allan, ac mi 
a ddaethum Vw fynegi i ti ; Uan. ix. £1. ^23. Am 
bynny ni ddylid barnu neu ddigaloni y rhei'ny sydd 



96 

wecli cael amlygiad (cyn yn iawn idcl}^!! wybod) fod 
ea heneidiau wedi eu gwneuthur yn gyffelyb i gerbyd- 
au Aminadib; os bydd eu gobaith yn arwain sanct- 
eiddrvvydd^ a'u heddvvch au diddanwch yn terfynu 
mev^n purdeb. Mae gan lawer o grist'nogion achos i 
ryfeddu pa mor ebrvvydd mae'r Arglwydd yn dyfocl. 
i'w cynnorthwyo hwynt, pan mae eu disgwyliadau yn 
resynol^ a'u heneidiau yn sefyll gyda braw a dychryn 
ar ymyl tragywyddol ddinystr; fel Iroseddvvr tlawd 
dan y pren dioddef, yn erfyn bob munud gael ei dros- 
glvvyddo i dragywyddoldeb^ ond yn cael ei achub 
mewn modd dedwydd trwy ddyfodiad disynimwth ei 
ryddhad, neu bardvvn oddivvith ei frenin grasoJ. Mae 
ef j^n rhyl'eddu ac yn ddiolcbgar fod y gennadwri or- 
foleddus wedi dyfod gyda'r fath frys. Etto nid y dull 
o -ddyfodiad y gennad, ond y newyddion ag mae ef 
wedi eu dwyn, yvv'r achos pennaf o'i orfoledd, a r unig 
sylfaen o'i ddiogelwch presennol. Y rbedegwyr ag 
oedd yn dvvyn y cyhoeddiad creulon o lys Persia, i 
ddinystrio'r luddewon yn yr holl daleiihiau^ a anfon- 
wyd gan orchymyn y brenin gyda chymmaint o ifrwst, 
ag oedd y rhai hynny a anfonwyd yn eu plaid; gan 
hynny nid oedd bwriad y brenin yn adnabyddus vvrth 
y cennadon. Nid yvv'r cyflymdra gyda pha un mae 
cennadwii'n cael ei hanfon, yn bravvf ei bod o natur 
fFafrol, ac nid yvv gvmmaint ag amlygu oddiwrth bwy, 
lieu i bwij mae'n cael ei hanfon. Felly nid yvv'r dull 
ag mae unrhyvv ran o'r ysgrythyr yn cael ei dvvyn i'r 
meddvvl yn penderfynu ei bod yn iaiih Duvv i'r dyn 
hwnnw yn neillduol; nid yw gwir dduH yr argraph- 
iad yn hanfodol i ddiddanwch ysbrydol^ argyhoeddiad, 
neu hyffoiddiad ; etto mae llav\er yn cael eu dysgu i 
osod rhagor o bvvys ar y dull ag mae argraphiadau yn 
cael eu gwneuthur ar y meddvvl, nag ar y matter sydd 
wedi ei fynegu neu natur a thuedd y gwiiionedd a gyn- 
nwysir yn yr ysgrythyrau. Mae'r hvvn sydd yn gwir 
obeithioyn Nuw, ncu'n mwynhau maddeuant pechod, 
bob amser yn gwan-gredu am ei gyflwr ; mae'r cyf- 
ryw sydd v^edi cael y fath Ifafr, yn ymorfoleddu yng 
Ngbrist [esu, ac nid yn ymddiried yn y cnawd, Mae 
hyfrydwch duwiol nid yn unig ym mhell uchlavr, ond 



97 
o natur Iwyr wrthwyneb i ysgafnder a chnawdol ddi- 
ogelwch ; mae caiiad gwresog tuag at Dduw yn cael 
ei ennyn a'i gynnyddu ganddo. Da gennyF (medd 
Dafydd) wrando o'r Arglvvydd ar fy Uef, a'tn gweddiau ; 
a dywedir am Fari ei bod yn cam llawer, am fod llawer 
wedi ei faddeu iddi. Mae'n chwanegu edifeirwch, a 
hwy a edrychant arnaf fi yr hwn a wanasant, a ga-- 
lararit hefijd am dano, ie cywilyddur hwynt gan wrad" 
zvydd pan ddyhudder fi tu ag attynt, am yr hyn oil a 
wnaetha)it, medd yr Arglwydd, Mae'n chwanegu 
gostyngeiddrwydd, sirioldeb, ac ufudd-dod cyfFredinol; 
dyma iaith y cyfryvv enaid, Pwy wyf fi^ neu pa belli 
oedd ty fy nhad, fel y dygit fi hyd yma ! Pa beth 
yw'r achos Arglwydd dy fod yn amlygu dy hun! 
Pa beth a roddaf i*r Arglwydd? Mi redaf ar hyd 
Iwybrau dy orchymmynion. — Bendithia'r Arglwydd, 
O fy enaid. Amy rhei'ny sydd yn cael eu blino o 
herwydd anwadalwch eu cj^sur^ efe ddychon y bydd* 
ai'n gymniorth i'w meddyliau, pe ystyrient i Dduw 
ddyrchafu i fynu oddiwrth Jacob yn y man y bu yn 
ymddiddan ag ef; Gen. xxxv. 13. Yr oedd mynydd 
Dafydd yn sefyll yn gadarn, ond pan guddiodd yr 
Arglwydd ei biesenoldeb, ef a gythryblwyd. Nid yw 
gorfoledd parhaus i'w gael yn y byd hwn, ond mae 
ynghadw erbyn y nesaf. Yr hyn mae Duw yn ei 
gyfranu yn awr sydd gwedi ei fwriadu i annog a dwya 
y Cristion yn y blaen yn llwjbr ei ddyledswydd, ac 
felly yn tueddu er ynnill yn hytrach na boddloni. 
Drachefn, pa fyraf y byddo parhad ein cysuron pre- 
senol, mynyehaf y bydd i ni lefain ar Dduw am eu 
hadnevvyddu hwynl; gan ddvwedyd gyd a Dafydd, 
Dyio drachefn i mi orfoledd dy iechawdwriaeth, a 
chyda'r prophwyd athrist, Gobaith Israel, a'i geidwad 
yn amser adfyd, pa ham y byddi megis pererin yn y 
tir, ac fel.ymdeithydd yn troi i lettya dros noswaith ? 
Jer. xiv. 8. Ac ni ddylem fod yn fwy gwiiiadwrus 
rhag i ni dristau'r yspryd glan y diddanydd, a pheri 
iddo dynnu ymaith ei gysurol ddilanwadau. 

Yn bedwarydd, Mae gwir dtimlad o lygredd tu-- 
fewnoly neu oruchafiaeth ptchod yn y galon, yn fynych 
wedi bod yn dramcwyddol iawn i grist'nogion difrifol. 



98 

pa rai wrth edrych ar eu gwaelder eu hunain oeddent 
yn barod i gasglu bod eu hachos yn resynol ac yn 
ddigyffelyb; medd yr enaid dychrynedig, Os wyf fi 
yn gristion, pa ham yr ydwyf fel hyn ? , 

Fe allai fod o fawr fudd i*r cyfryw i yslyried, bod y 
seintiau mwyaf enwog a sonir am danynt yn yr ys- 
grythur, wedi profi dwfn deimlad o ddrvvg pechod, ac 
iselder yspryd wrth agoshau at Dduw, fel mne'n eglur 
wrth y iaith maent yn lefaru ar y testyn o hunun- 
ddarluniad, gan ddywedyd, Wele gwael ydwyf. Yr 
wyf yn ffieiddio fy hun. Yr wyf wedi fy andwyo. 
Dyn wyf halogedig o wefusaii. Yr wyf yn cywil- 
yddio codi fy ngolygon tu a'r nef. Anifail ydwyf 
o'th flaen, Yn ddiammau yr wyf yn fwy anifeiiig 
nag un dyn. Nid oes deall dyn ynwyf. Y'nof fi^ h. y. 
yn fy ngnhawd i, nid oes dim da yn aros. Yr wyf yn 
gnawdol, a chwedi ngwerthu dan bechod. Yr wyf yu 
cael deddf yn fy aelodau yn gwrthryfela yn erbyn 
deddf y meddwl, gan fy arwain i gaethiwed. Mae 
anwireddau wedi tyccio i'm herbyn. Mae'r drwg yn 
bresenol gyda mi. Nid wyf yn gallu gwneuthur yr 
hyn wyf yn ei ewyllysio. Os truan o ddyn ydwyf, 
pwy a'm gwared i .^ Yr ydym oil fel peth aflan, 
Gallesid rhoddi llawer ychwaneg o siamplau i brofi, 
mai gwir gredinwyr, a hwynt hwy yn unig, sydd yn 
drwyadi adnabyddus a phla eu calonau. Pa ham ynte 
mae'r cristion yn gwangaloni^ trwy ei fod yn teimlo ei 
hun, y peth ag oedd yjhei/ny oeddent enwog am eu 
duwioldeb, yn cyfaddef gyda chy wllydd a gofid eu bod 
hwy fielly? Heb law hyn, oni ddarfu i chwi ymbil ar 
yr Arglvvydd drachefn a thrachefn ar iddo'ch chwilio 
a'ch profi chwi, i wybod pa beth oedd yn eich calon- 
au.^ Ac a fydd i chwi yn awr dramcwyddo a gwan- 
galoni o herwydd iddo atteb eich gweddiau ? Ac yn 
gymmaint a rhoddi o Dduw i chwi brofiad, yn gy- 
ffelyb i'r hyn oedd un waith yn eiddo y rhei'ny ag 
sydd yn awr yn ddeiliaid o burdeb difrycheulyd, a 
moliant dibaid; a ydyVn rhesymol i benderfynu oddi- 
wrth hynny nad ydych chwi yn ddeiliaid o raslawn 
gyfnewidiad ? Galiech gasglu yn hytrach, pe buasai'r 
Arglwydd yn ewyllysio eich lladd, ni buasai yn dangos 



99 

i cliwi y cyfryvv bethau a'r rhai'n. Cofivvch, na raid 
i'r iach vvrtli feddyg, ond y rhai cleifion, ac mae gras 
wedi darparu yn helaeth, gogyfer a iachaii clefydau a 
doluriauV meddwi. Fe allai bod pob dyn da o'r hyu 
lleiat* yii cyfnf ei ban o bawb eraill y mvvyaf dyledus 
i Dduvv a'i ras, canys inae'n teimlo rhyw betb ynddo 
ei bun, yr hyn nid yvv'n gvvybod yn sicr ei fod mevvri 
neb arall, canys pob calon a advvaen, yn unig ei 
cbwervvder ei bun. Trwy'r cyfryw brofiadau mae'r 
Arglwydd yn byfForddi ei bobl gogyfer a derbyn y 
gogoniant sydd i ddyfod. Canys, gan gyfrif eu bun- 
ain fel y gwnaetb Paul y penaf o becbaduriaid, 1 Tioi. 
i. 15, bydd eu hiecbawdwriaetb yn acbos o ryfeddod i 
bob tragywyddoldeb, bydd pob an yn edrych ar ei 
waredigaetb ei bun, fel efFaith o neillduol weithrediad 
y dvvyfol allu, ac eglurbad angbyffredin ooludog hel- 
aetblavvn ras; a pbob un tan anfeidrol ddiffyg, niewa 
pertbynas iV ymdrecbiadau personol, i ddyrcbafui 
mavvredd y Jebofa. Deisyfir cymmorth y naill y llall 
wrlli ganu mawl; canys iaitb pobl yr Arglwydd, wrth 
eu cydgyfeilHon yn fynych yw, Mavvrygwch yr Ar- 
glwydd gyda mi, a cbyd-ddyrcbafwn ei enw ef; Sal. 
xxxiv. 3. Ewcb rbagocb, cbwi fendigedigion yr Ar- 
glwydd, gan ymdrecbu i gael llawn feddiant o'r iech- 
awdwriaetb ag ydycb yn gweled yr hollol angenrheid- 
rwydd o honi, hyd yn oed llwyr waredigaetb oddiwrth 
bechod, yn gystal ag oddiwrth ofid; mae'r gras hwn- 
nw a wnaetb becbod yn ffiaidd, a Christ yn werthfawr 
yn eich golwg, yn ddigonol i cbwi. Gan ymddibennu 
arno bob amser, bydded i cbwi ddal eich ffordd yn y 
blaen gyda cbalondid a phwyll, hyd oni ddeloch at 
byrtb Seion! Yna y goddiweddwch lawenydd ac hy- 
frydwch, a chystydd a galar a ffy ymaith ; Esaia 
XXXV. 10. Wrth ollwng ymaiih y rhai uchod, Wele, 
Yn burned, Mae gradd arall o grist'nogion yn dy- 
fod tan ein golygiad, ac mae eu cynnydd mewn cref- 
ydd yn cael ei attal trwy ddarluniad anghywyr a tbor- 
calonus o ardderchog athrawiaethau gras: pa rai a 
honnir yn fynych, eu bod yn elynol i grefydd bro- 
fiadol, ac o'r cyfryw natur fel maent yn diddymma 
sancteiddrwydd personol; ac yn gwneuthur cydffurfiad 



100 

tufewnol a gorchymmyniun Duw yn afreidioL Beth 
bynnag mae Duw wedi ei ddatguddio yn ei airgallvvn 
fod yn sicr ei fod yn deilwng o bono ef, ac er lies iV 
bobl. Dylem ymofyn yn astud pa beth maeV Jehoia 
wedi ei ddatguddio fel pwngc o fiydd neu ufudd-dod, 
a pheth bynnag sydd o ddwytbl wreiddyn, mae'n gofyn 
ein hystyriaeth barchedig, ein gorfoleddus dderbyniad, 
a'n llawen ufudd-dod. Mae'n rhyfyg o'r mvvyaf mewn 
eiddil marwol i ymddadlau, a'i wneuthurwr am briod- 
oldeb yn hyn mae ef yn ei wneuthur neu'n ei ddy- 
wedyd. O ddyn^ pwy wyt ti yr hwn a ddadleui 
yn erbyn Duw? Rhuf. ix. £0. Pa fodd bynnag, er 
mwyn gweinyddu cysur i'r meddyliau difrifol, sydd yn 
cael eu cythruddo a'u tramcwyddo o achos y gwrth- 
ddadleuon rhagddywededig, gadewch i ni ystyiied yn 
fyr, yr atbrawiaethau hynny ag sydd fwyaf gwrth- 
ddadleugar mewn perthynas i brofiad y Cristion. 

Yn gyntaf, Yr athrawiaeth o gyfiawnder cyfrifol. 
Nid y w'r athrawiaeth hon yn agored i'r wrthddadl rag- 
ddywededig, canys nid yw cyfrifiad o gyfiawnder Crist 
iV bobl, yn diddymmu gweithrediadau ysbryd Duw 
^n yr enaid, nac yn gwneuthur sancteiddrwydd y ga- 
on, neu ymarferiad o rasysau ysbrydol yn afVeidiol. 
Nid tywallt unrhyw beth i beth arall yw cyfrifiad. 
Nid yw yn gwneuthur cyfnewidiad yn y tueddiadau 
tufewnol. Pe byddai felly, buasai cyfrifiad o'n pech- 
odau ni i Grist yn llychwinio ei enaid sanctaidd. Ond 
er bod pechod yn gyfrifedig iddo, etto efe oedd yr un 
sanctaidd, yr hwn nid adnabu bechod ynddo ei hun 
fel egwyddor. Yr Arglwydd a roddodd arno ef ein 
Ijanwireddau ni i gyd. Efe a wnaethpwyd yn bechod 
drosom ni, fel y gallai ddioddef yn gyfieithlon yn ein 
lie, yn ol y gyfraith. Felly mae cyfiawnder Crist ar 
bawby ac t bawb sydd yn credu, Rhuf. iii. 22, trwy ba 
un maent wedi eu rhyddhau oddiwrth ddamnedigaeth, | 
ond nid ydynt wedi eu gwneuthur yn bur yn y dyn 
oddifewn ; nid yw cyfiawnder Crist wedi ei dywallt i 
mewn iddynt fel egwyddor sanctaidd, ond wedi ei 
osod am danynt fel gwisg nefolaidd. Yn awr er bod 
cyfiawnder yn gwared rhag marwolaetb, ac yn rhoddi 
hawl i fyvvyd, etto mae tufewnol dueddiadau wedi eu I 



I 



ii 



101 
haddasu at natur gwynfyd nefol yn hollol angenrheid- 
iol, gan hynny mae'n gofyn cael bywyd o rS,s yn y 
byd hvvn, mewn trefn i gael bywyd o ogonianl yn y 
nesaf ; ac yn wir maent yn gwahaniaethu yn unig ya 
y gradd, ac nid mewn natur a rhyw. Am hynny y 
dywed Crist, yr ydwyf yn rhoddi i fy nefaid fywyd 
tragywyddol, loan x. 28. A hyn yw'r bywyd tragy* 
wyddol, iddynt dy adnabod di, yr unig wir Dduw, a 
lesu Grist yr hwn a anfonaist ti ; loan xvii. 3. Mae 
ar ddynion eisiau cyfiawnder cyfranogol, yn gystal a 
cbyfiawnder cytVifol, mae'n rhaid cael gan hynny, y 
dyn oddifewn vvedi ei greu o newydd mewn cyfiawnder 
a gwir sancteiddrwydd, mewn trefn i fwynhau gwir 
ddedwyddwch. Gan ein bod yn euog yr oedd yn an- 
genrheidiol i Grist gyflawnu gofynion y ddeddf yn eia 
lie ni, end wedi ein gwneuthur yn berffaith mewn 
sancteiddrwydd caifF cyfiawnder y ddeddf ei gyflawnu 
ynom ni. Trwy'r cyntaf yr ydym yn diangc rhag tra- 
gywyddol drueni. A thrwy'r ail yr ydym yn arch- 
waethu gwynfyd nefol, ac yn cael ein gwneuthur yn 
gymwys i'w ieddianu; gan hynny dylem fod mor 
ofalus ein bod yn addas, i'r nef, a bod genym hawl 
iddi. Ond nid yw cymhwyster i fwynhau, ddim yn 
rhoddi titl i fwynnad, mewn perthynas i bethau natu- 
riol, ac nid yw'n rhoddi hawl i fendithion gras. Tra 
byddo dyn yn glaf, ni ddychon efe fwynhau'r etifedd- 
iaeth fwyaf ddymunol. Ettoni ddarfu i un dyn yii 
ei iawn bwyll, erioed feddwl y dychon y cyflwr gorau 
o iechyd, neu gadarn ffurfiad y corph, roddi titl i eti- 
feddiaeth. Felly nid yw hawl y credadyn ddim yn. 
ymddibenu ar, nac yn tarddu oddiwrth ei gymhwys- 
derau personol ei hun, er bod angenrheidrwydd wrth 
beiffaith sancteiddrwydd, mewn trefn i gael cyflawn 
ddedwyddwch. Dyma etifeddiaeth gweision yr Ar- 
glwydd, a'u cyfiawnder hwy sydd oddi wrthyf fi, 
medd yr Arglwydd; Esaia xliv. 17. Mewn atteb iV 
gofyniad arbenig, Pwy a esgyn i fyn\dd yr Arglwydd? 
a phwy a saif yn ei le sanctaidd ef ? Fe ddywedir, y 
glaii ei ddwylaw, a'r pur ei galon. efe a dderbyn fen- 
dith gan yr Arglwydd, a chyfiavvnder gan Dduw ei 
iechawdwriaeth ; Sal. xxiv. 3, 4, 5. Gan hynny mae'r 

13 



102 

credadyn yn hiraethu am burdeb^ ond gwedi ei hoU 
gyrhaeddiadau crefyddol, mae ef yn bwriadu myned 
trwy'r byd, i lawr i angau, ac adref i ogoniant^ y'nghad- 
crnid yr Arglwydd Dduw, gan son am ei gyfiawnder ef, 
a'i gyfiawnder ef yn unig; Sal. Ixxi. l6. Drachefn, 

Yn ail, Mae rhai yn barod i wrthddadleu yn erbyn 
rhinweddol natur dwyfol ras, mewn troedigaeth, gan 
ddywedyd, na ddichon gras cymhelledig gydsefyll a 
rhyddid naturiol ewyllys dyn. Canys ds wyf fi yn 
dewis y pethau sydd o Dduw yn wirfoddol, pa fodd 
mae'm dewisiad yn ddyledus i ddwyfol ras r Ac os 
wyf yn cael fy nghymmell gan bwer gras, pa fodd wyf 
fi yn rhydd yn fy newisiad ? Atteb, trvvy briodol ys- 
tyried ein profiadau a'n gweithrediadau lufewnol, pa 
un ai fel creaduriaid neu Grist'nogion, fe geir mai de- 
wisiad, yw perchi neu roi'r blaen, neu anrhydeddu 
rhai personau neu bethau yn fwy nag eraill. Yr yd- 
ym yn parchu neu'n dewis unrhyw beth, am ei fod yn 
ymddangos yn fwy hyfryd, neu'n cario'r oruchafiaeth 
yn ein golwg. Bydded y peth roor w^erthfawr neu ra- 
gorol ag y byddo ynddo ei bun, etto os na fydd ei 
ardderchawgrwydd neu ei werth wedi ei ddadguddio, 
nid yw'n wrthddrych o'n dewisiad. 

Gan hynny mae pethau'n cael eu dewis neu eu 
gwrlhod, eu cymmeradwyo neu eu anghymmeradwyo, 
yn ol fel maent yn ymddangos i'r deall, neu'n cael eu 
gosod o flaen ilygad y meddwl, naill ai yn hyfryd 
neu'n anhyfryd. Yn awr ni's gall y dyn anianol wy- 
bod y pethau sydd o ysbryd Duw, canys yn ysbrydol 
y bernir hwynt, gan hynny nid yw'n eu dewis. Fel 
gwirioneddau maent yn adnabyddus i'r cyfryw, ond 
jnae eu dwyfol harddwch a'u hardderchawgrwydd ys- 
brydol yn guddiedig oddiwrth y meddwl cnawdol, am 
tynJ^y y^ yd>s yn dewis yn wirfoddol bethau naturiol 
o flaen pethau ysbrydol, am eu bod yn fwy dymunol 
i'r meddwl yn ei gyflwr llygredig Ond pan mae gras 
holialluog yn cerihedlu egwyddorion newydd yn yr 
enaid, yn cyf newid y galon, ac yn agor y deall i weled 
pethau fel aij; y maent mewn gwirionedd, yna mae'r 
byd a'i boll dda yn suddo i ddim wrth ei gymharu a 
Christy a bendithioa yr efengyl. Yn awr mae'r ew- 



103 

yllys, yr hon oedd o'r blaen yn dewis yn wirfoddol 
ddl^grytwch pec'iadurus, yn dewis yn awr gyda'r un 
rbyddid, yr u^ig beth ans^enrheidiol. Crist, y'mha ua 
nid oedd pechaduriaid yn gweled na phryd na theg- 
weir, (a pha ham y dymunent ef) sydd yn awr yn eu 
golwg yn fwy na deng mil, ac oil yn hawddgar; 
Maentyn awr yn dewis yn wirfoddol y cyfryw bcthau 
i'w rhan, a'r cyfryw bersonau'n gyfeillion, ag oedd o'r 
blaen yn gwbl ffiaidd ganddynt. Maentyn awr yn 
dewis llwybrau rhinwedd a chrefydd, yr un mor ew- 
yllysgar, ag y dewisasant o'r blaen Iwybrau drygioni 
a chnawdolrwydd. Os ydych yn profi y fath gyfne- 
widiad, a raid i mi ofyn i'r cytryw enaid, pwy sydd 
wedi gwneuthur y gwahaniaeth ? 1 Cor. iv. 7. Yn 
ddiau fe fydd iddo gyfaddef gyda'r apostol, trwy ras 
Duw yr ydwyf yr hyn ydwyf ; 1 Cor. xv. 10. Os 
felly ni*s gellwxh wrthddadleu gyda chyssondeb, 

Yn drydydd, Yn erbyn yr athrawiaeth o etboledig- 
aeth, canys mae'n edrych arnoch chwi gyda golwg 
gariadus, a thrwyddi hi yr ydych y n cael hysbysrwydd, 
bod gras wedi ei drysori i chwi y'Nghrist lesu cyn 
seiliad y byd; ac os yw Duw yn awr yn rhoddi gras i 
chwi, (sicr wystl gogoniant) yn ddiau ni bydd yn flin 
ganddo gael gwybod, ei fod yn bwriadu ^wneud felly^ 
a'i fod ganddo yn ystor ar eich medr cyn euroddi i 
chwi. Ni fydd i chwi, ac ni ellwch chwi achwyn ei 
fod wedi eich caru yn rhy ebrwydd^ neu ei fod yn r:^.3- 
]awn wedi darparu ar eich meder yn rhy foreu. Na 
fydd, eithr fe fydd i chwi ryieddu a mawrhau rhydd 
a rhagorol ras y Tad, yr hwn a'ch dewisodd chwi yn 
iieillduol, er tragywyddoldeb, ac a'ch neillduodd chwi 
iddo ei bun, ac a'ch cadwodd y'Nghrist lesu, ac a'ch 
galwodd chwi trwy ei ysbryd a ga!wedi2:aeth uchel, 
ac mae'n awr yn eich cymhwyso, ac yn eich arwain i 
gyflawn fwynhad o iechaw^dwriaeth gyda gogoniant 
tragywyddol; 2 Tim. iii. 10. Gwisgwch gan bynny, 
(fel etboledigion sanctaidd, ac anwylyd Duw) ymys- 
garoedd losluri, cymmwynasgarwcb, iselder meddwl, 
Ilarieidd-dra, a hir ymaros, yr hyn bethau yr ydych 
tan fawr rwymau i'w hamlygu tuag at ejch cyd-grist'- 
nogion, a'ch cyd-greaduriaid. Gan gofio bob araser. 



104 
y dylai y rhai hynny sydd rywogaeth etholedig^ brein^ 
iol ofFeiriadaeth^ cenedl sanctaidd, a phobl briodol i 
Dduw, fynegi rhinweddau'r hwn a'u galwodd bwynt 
allan o dy wyllwch i'w ryfeddol oleuni ef ; 1 Ped ii. 9. 
Nid yw'r athrawiaeth hon ynddi ei bun ddim yn 
anghysurus (pa wedd bynnag mae'n cael ei darlunio) 
i un pechadur ymofyngar a diragritb. Nid ydys yn 
galw ar y cyfryw i roddi prawf o'u hetholedigaeth^ i'r 
diben iV hawdurdodi i ddyfod at Grist i ymofyn am 
iecbawdwriaeth. Nag ydys, fy anwyl gyfeilhon^ eich 
gofal preseniiol yw, pa fodd i symmud ymaith halog- 
rwydd a phechod, fel y galloch fod yn dderbyniol o 
flaen brawdle y Jehofa. Mae fFynnon yn agored i 
chwi, sef gwaed lesu yr hwn sydd yn glanhau oddi- 
wrth bob pechod. Mae'r dymuniad sydd ynoch i 
ddyfod at Grist, dan y teimlad o hollol ddiffyg o ach- 
ubwr, yn arwydd dda y cewch (os ewch rhagoch) ad- 
nabod yr Arglwydd. Nid oes neb erioed ond ethol- 
edigion Duw, wedi dewis cref'ydd tel yr unig beth 
angenrheidiol, a thyma iaith y gwaredwr trugarog, yr 
hyn oil a roddodd y Tad i mi, a udaw attaf fi; a'r 
hwn a ddel attaf fi, ni's bwriaf ef ailan ddim; loan 
vi. 37. Gan hynny y cyfryw ag sydd yn hiraethu, ac 
yn disgwyl wrth iechawdwriaeth Duw, trwy sanct- 
eiddhad yr ysbryd a ffydd yn y gwirionedd, fel ag y 
mae yn yr lesu ; y rhai sydd a dymuniad eu calonau 
eu cael y'Nghrist, ac yn ddifeius ger ei fron ef mewn 
cariad ; ni chaiff y cyfryw meddaf byth eu siomi, ca- 
nys digelwyddog yw'r hwn a ddywedodd, y bydd iddo 
edrych ar weddi'r gwael, ac na ddiystyrodd eu dy- 
muniad ; Sal. cii. 17. Efe a ddiwalla'r enaid sych- 
edig, hyd yn oed yr hwn sydd (yn bresennol) yn pre- 
swylio mewn tywyllwch, a chysgod angau, yn rhwym 
mewn cystiidd a haiarn ; Sal. cvii. 9. 10. Mae der- 
by n Crist gyda gorfoledd, a chymeryd yn ystyriol, ei 
groes i fynu a'i e^anlyn ef, yn wir effeithiau o ddewisol 
gariad. Mae'r Arglwydd yn dywedyd wrth bob enaid 
o'r cyfryw, A chariad tragywyddol y'th gerais; am 
hynny tvnnais di a thrugaredd; Jer. xxxi. 3. Efe a 
lonydda yn ei gariad, efe a yraddigryfa ynot dan 
ganu ; Zeph. iii. 17. Chwi y rhai sydd yn pru'r Ar- 



105 

glvvydd, ac yn dymuno eich bod wedi eich cyssegra 
yn gyfan gwbl ac yn dragywyddol iddo ef; chwi 
wyddoch yn hyderus nad oeddech felly with natur- 
iaeth^ ac os felly, mae'r cyfammod nevvydd a wnaeth- 
pwyd a'r Immanuel, wedi ei gyflawnn yn eich ffafr, 
dy bob! a fyddant ewyllysgar yn nydd dy nerth ; Sal. 
ex. 3 Efe a anfonodd air i Jacob, ac efe a syrthiodd 
ar Israel. Chwi eneidiau dedwydd, y rhai ydych yn 
gwybod eich bod wedi dewis yr Arglwydd fel eich 
Duw, nid rhaid i chwi ymflino am ei fod ef wedi eich 
dewis fel pobl iddo. Ond gwybydd yn hytrach ir 
Arglwydd neillduo'r du\viol iddo ei hun ; Sal. iv. 3. 
Gwyn ei fyd yr hwn a ddewisodd yr Arglwydd, ac y 
parodd iddo neshau atto ; Sal. Ixv. 4. Eithr mae ca- 
darn sail Duw yn sefyll, a chanddiV sel hon ; yr Ar- 
glwydd a edwyn y rhai sydd eiddo ef; 2 Tim. ii. I9. 
Mae'r athrawiaeth hon yn ffynon o gysur cryf i'r rhai 
hynny sydd wedi ehedeg am ddiogelwch at Grist, y 
gobaith a osodwyd o'u biaen; Heb. vi. 17. 18. Ca- 
nys y'mysg yr holl anhawsderau dyrus a damweiniau 
profedigaethus yn y byd anwadal hwn, fe all y cyfryw 
ymorfoleddu mewn gobaith o fywyd tragywyddol, yr 
hwn a addawodd y digelwyddog Dduw iddynt yng 
Nghrist lesu cyn dechreu'r byd ; Tit. i. 2. Oblegid 
ychydig bach etto, a'r hwn sydd yn dyfod a ddaw, ac 
nid oeda; yna y cant eu clerbyn yn orfoleddus i'r 
deyrnas a barattowyd iddynt er seiliad y byd. 

Yn bedwarydd, Os symmudwyd y rhvvystraii mewn 
perth3^nas i'r athrawiaeth o etholedigaeth, nid yw'n 
debyg y bydd pryuedigaeth neilldiiol yn ymddangos 
yn annymunol i'r cristion gwan. Mae pob gwirion- 
edd a berthyn i gyfraith Duw ac efengyl gras, os go- 
sodir ef yn briodol gerbron, yn wrthwynebol i feddwl 
cnawdol a llygredig. Ond y rhei'ny ag sydd yn wir 
grist'nogion, er y gallant fod yn anwybodus o, neu 
hyd yn oed wedi eu meddiannu gan ragfarn yn erbyn 
y geiriau, trwy ba rai y gwahaniaethir gwirioneddau, 
etto nid oes ynddynt elyniaeth at natur y gwirionedd ; 
am nad yw etholedigaeth bersonol yn elynol i'r cyf- 
ryw, ni'sgellir meddwl y bydd prynedigaeth neillduol 
fellv. 



106 

Mae etholedigaetb a phrynedisraeth dynion yn an- 
wahanol gyssylltiedig yn yr ysgrythyr, fel gwahanol 
lingciau yn y gadwyn fawr o wirione?id yr efeugyl; y 
gwrthddrychau personol, a'r diben ydynt yr un peth 
y'aihob un, ac inae hawl Crist i%v bobi wedi ei sy!- 
faenu ar bob un o'r ddau *, eiddot ti oeddynt, a thi a'u 
rhoddaist hvvynt i mi Drostynt hvvy yr wyi' ii ya 
gweddio^ nid dros y byd yr vvyiyn gweddio, ond dros 
y rhai a roddaist i mi, can\ s eiddot ti ydynt^ a'r eiddof 
fi olj sj^dd eiddot ti^ a'r eiddot ti sydd eiddof fi ; loan 
xvii. 6. 9. 10. Megis ag y rhoddvvyd hwynt iddo ef, 
felly hwy a brynwyd ganddo ef, ac a'u rhoddwyd dan 
ei of'al tel praidd dan ofal bugail, ac efe a roddodd ei 
einioes drostynt; loan x. 15. Efe a brynodd eglwys 
Dduvv a'i waed ei bun ; Actau xx. 28, a elwir gwerth- 
fawr waed Crist, megis oen difeius a difrycheulyd ; 
1 Ped. i. 19. Hwy a roddwyd iddo ef allan o'r byd, 
loan xvii. 6. Ac efe a'u prynodd hwynt oddiwrth 
ddynion, Dat. xiv.4. Allan o bob Uwytb^ ac iaith, a 
phobl, achenedl; Dat. v. 9. Pan ddewisodd Duw ei 
bobl yr oedd ef yn rhagwy bod cwymp dyn, ac y biiasai 
hoU ddynolryvv yn colli eu purdeb, ac yn dyfod yn 
droseddwyr oV groth ; Esaia xlviii. 8. Gan bynny 
efe a'u dewisodd i gyflawn iechavvdwriaeth a hollol 
burdeb, fel y byddent sanctaidd a difeius ger ei fron 
ef mewn cariad ; Eph. i. 4. Mae Crist yn yr hwn y 
cawsant eu dewis, ac i ofal pa un y rhoddwyd hvvynt, 
wedi ei wneuthur yn ben yr eglwys, ac efe yw iech- 
awdwr y corph, ac efe a roddodd ei hun dros ei 
eglwys, fel y sancteiddiai efe hi a'i glanhau a'r olchfa 
ddwfr trwy'r gair, fel y gosodai efe hi yn ogoneddus 
iddo ef ei hun, yn eglwys heb arni na brycheuyn na 
chrychni, na dim o'r cyfryw; ond fel y byddai'n 
sanctaidd ac yn ddifeius, Eph. v. 23> 25, £6, 27. Mae 
nerthol weithrediadau gias yn ac ar yr eglwys neu 
etholedigion Duw, trwy'r hwn maent wedi eu puro a'u 
cymhwyso i'r nefoedd, yn anwahanol gyssylltiedig a'r 
brynedigaeth a bwrcasodd lesu iddynt a i werthfawr 
waed. CySawnder dwyfol a foddlonwyd trwy'r pris 
ammodedig, ac mae anfeidrol allu yn sicrhau'r medd- 
iant a brynwyd ; mae'r cyfryw brynedigaeth yn gy- 



107 
faddas i bob gr&dd o grist'nogion, ac nid yw yn di- 
galoni neb, os deallir ei nhatui yn briodol, neu ystyr- 
led yn iavvn yr hyn a gynhwysir ynddi. 

Mae'r rhei'ny sydd yn dy Ibd at Grist yn ystyried 
eu hunain fel drvvg weithredvvyr wedi eu cyfiawn gon- 
demnio, ac am hynny yn sefyll mewn hollol ddifyg o 
faddeuant. Duvv bydd drugarog wrtbyf fi bechadur 
yw iaith pob un o'r cyfryvv. ac i ba le yr a'r cyfryw i 
ymofyn am gymmorih ond at yr iachawdvvr, yn yr 
hwn mae i ni brynedigaeth trwy ei waed ei\ sef 
maddeuant pechodau yn ol cyfoeth ei ras ef ? Eph. 
i. 7. Mae'r eneidiau sydd wedi derbyn gras yn deina- 
ladwy, ac yn cyfaddef eu bod wedi ymadae! oddiwrth 
Dduw. Nyni oil a grwydrasoni fel defaid, troisom 
bawb i'w ffordd ei bun ; Esaia liii. 6, ac a drosedd- 
asom yn erbyn ein Duw. Ond lesu i'r hwn mae'r 
praidd yn eiddo, a wnaeth iavvn am y troseddaii, ca- 
nys yr Arglwydd a roddes arno ef ein hanwiredd ni 
i gyd. Mae ei bobl yn gwybod eu bod wedi troseddu^ 
a'u bod yn analluog i wneuthur un daledigaeth, canys 
maent yn dlawd ac heb ddim iV roddi iV hwn ag 
maent wedi troseddu yn ei erbyn, Num. iv. 8. Ond 
yn yr athrawiaeth hon mae lesu'n cael ei osod allan 
fel car hynaws a thosturiol, yr hwn sydd wedi yni- 
rwymo, i roddi iawn i Dduw am drosedd ei bob). 
Gan hynny efe a archollwyd am ein camweddau ni, 
ac a ddrylliwyd am ein hanwireddau ni, ac a'n llwyr 
brynodd oddiwrth felldith y ddeddf, gan ei wneuthur 
yn felldith trosom; Gal. iii. 13. A ydynt hwy yn ys- 
tyried eu hunain ymhell oddiwrth JJduw, ac yn dy- 
muno bod yn bobl agos i'r Arglwydd: Pa mor gys- 
surus i'r cyfryw yw'r aihrawiaeth o brynedigaeth ! Am 
hynny cofiwch, medd Paul wrth y saint yn ei ddydd 
ef, eich bod chwi y pryd hwnnw heb Grist wedi eich 
dieithrio oddiwrth wladwriaeth Israel, heb obaith gen- 
nych, ac heb Dduw yn y byd; eithr yr awr hon yng 
Nghrist lesu, ciiwychwi,y rhai oeddych gynty'mhell,a 
wnaethpwyd yn agos trwy waed Crist; Eph. ii. 12. 13. 
Oblegid Crist hefyd unuaith a ddioddefodd dros bech- 
odau, y cyfiawn dros yr anghyfiawn (nid fel y gallasai 
yn unig agoryd neu'n dodi mewn ffordd fel y byddai'n 



108 

bosibl i nl gyraedd gogoniant)^ ond fel y dygai ni at 
Dduw, 1 Pedr iii. 18. Yn hyn mae'r seintiaii yn y 
nef yn goifoleddu, ac am hyn maent yn canu gaa 
ddywedyd, Teilwng wyt ti i gymmeryd y Uyfr ac i 
agoryd ei seliau ef, oblegid ti a iaddwyd, ac a'n pryn- 
aist i Dduw trvvy dy vvaed; Dat. v. 9. Byddvvch 
lawen chwi eneidiau ofnog, oblegid mae trugaredd 
gyda'r Arglvvydd, ac ami ymwared gyd ag ef, ac efe 
a wared Israel oddiwrth ei hoU anvvireddau; Sal. 
cxxx. 7. 8. 

Ystyriwch, mae offeiriadaeth y prynwr, a'i allu yn 
anghyfnevvidioL Am hynny efe a ddychon helyd yn 
gwbl iachau y rhai trwyddo ef sydd yn dj^fod at Dduw, 
gan ei fod yn byw bob amser i eiriol drostynt hwy; 
Heb. V. 24, 25. Chwi y rhai sydd yn avvr yn weision 
i Dduw^ oeddych un wailh yn gaetli weision i Satan a 
phechod, yn gwasanaethu amryw chwantau a phle- 
serau; am hynny niae'r fawr waredigaeth a'r cyfnevv- 
idiad dedwydd yn hollol ddyledus i rinwedd pryned- 
igaeth. 

Pa mor ddiolchgar y dylem ni fod, y rhai sydd 
gwedi ein rhyddhau oddiwrth y fath gyflwr ofnadwy 
o gaethivved, canys yn gymmaint ag y gwyddoch nad 
a phethau llygre<iig y'ch prynwyd megis, arian ac 
aur, oddiwrth eich ofer ymarweddiad, yr hon a gaw- 
soch trvvy draddodiad y tadau, eithr a gwerthtawr 
waed Crist; 1 Pedr i. 18, 19. 

Nis gellir barnu bod prynedigaeth neillduol (oV 
hon mae Crist yn awdv\i) yn digaloni neb o'r rhai 
sydd yn deimladwy o'u trueni ac yn hiraethu am wa- 
redijyaeth, canys mae'r rhei'ny ag mae'r ysgrythur yn 
cyhoeddi eu bod yn gyfrarmo'g o'r fendith neillduol 
hon, yn cael eu darlunio trwy'r cyfryw gyneddfau 
meddwl a gweithrediadau enaid (ac mae hyd yn oed 
y cristion gwanaf yn cydnabod ac yn teimlo ei hun 
yn ddeihad o honynt), sef dwfn deimlad o gaethiwed 
ysprydol, dyled, a pherygl, a'r rhai'n yn gyssylltiedig 
a hollol gymeradwyaeth o Grist, a dymuniad am y 
bendithion hynny ag sydd yn deillio oddiwrth ei hae- 
ddiant a'i gyfryngdod. 

Bydded i'r seintiau ymorfoleddu yn, a phechadur- 



109 
iaid ymofyn am y brynedigaeth fawr hon, yr hon a 
gynnwys ynddi waredigaeth oddivvrth felldith y ddeddf. 
Gal. iii. 13. oddiwrth bob anvviredd. Tit. ii. 14. oddi* 
wrth draws-arglwyddiaeth satan^ 1 loan iii. 8, Esai. 
xlix. 23. oddiwrth ysbryd caethiwed, Heb. ii. 15, co- 
lyn angau, oddiwrth ddinystr marwolaeth, Hosea xiii. 
14. ac oddiwrth y Hid a fydd, 1 Thes. i. 10. Oddi- 
wrth yr ychydig ystyriaethau hyn, gellir casglu yn 
ddiogel bod iechawdwriaeth hoU brynedigion Duw ya 
ddianwadal, o herwydd maeV brynedigaeth nid yn 
unig yri helaeth ond yn barhaus, mae ei hoU fendith- 
ion wedi eu hargraphu a thragywyddoldeb, canys yr 
lesu a bwrcasodd i ni dragywyddoL brynedigaeth ; 
Heb. ix. 12. Gan hynny mae gair y gwirionedd yn 
haeru am iFordd sancteiddrwydd, y bydd i'r rhai gwa- 
redol rodio ynddi, a gwaredigion yr Arglwydd a ddych- 
welant, ac a ddeuant i Sion a chaniadau, ac k llawen- 
ydd tragywyddol ar eu pen, goddiweddant lawenydd 
a hyfrydwch a chystudd a galar a fFy ymaith ; Esai. 
XXXV. 9, 10. Unwaith yn rhagor, 

O braidd y gellir meddwl bod yr athrawiaeth o bar- 
had hyd y diwedd rnewn gras yn gwangaloni'r saint, 
ac ni ddylid an nog neb ond y cyfryw i obeithio y cknt 
eu gwared. Nid yw'r sawl sydd wedi dechrau siwrnai, 
ac yn dymuno dyfod yn ddiogel i ben y daith, yn ei 
gyfrif yn anfanteisiol i gael arweinydd ifyddlon ac 
anfFaeledig, yr hwn a wiiia drostynt ddydd a nos, ac 
ni bydd iddo byth eu gadael hwynt, ond eu harwain 
trwy bob anhawstra a gyfarfyddant. A ydyw'n rhe- 
symoi i feddwi y cant eu digaloni trwy glywed bod 
pob peth wedi ei *^g barotoi gan gyfaill hynaws, (yr 
hwn sydd wedi myned o'r blaen (el eu rhagflaenor) 
gogyfer a'i diwalju tra byddont ar y ffurdd, a'u gorfo- 
leddus fynediad a u derbyniad groesawus Tr trigl'anau 
hynny lie niaent yn ewyllysio bod yn dragywydd ? 

A fyddarn gostwng i^lewder milwr, neu'n pen iddo 
fyned i faes y gwaed yn anewyllysgar, am ei tod wedi 
cael ar ddeall, na leddir neb o'r rhai sydd yn tynnu 
cleddyf y'mhlaid ei frenin, ond y bydd iddynt yn ddi- 
au ennill buddugoliaeth ogoneddus, a dychwelyd gyd^ 
chaniadau gorfoledd i'r ardderchog brif-ddinas, yr or- 

K 



110 

seddfa frenhinol, ac yno y'mysg miliynau o edrycli- 
wyr yn derbyn pob aiwydd o anihydedd a chymiiier- 
adwyaeth ag eilir ddymuno oddiwith y brenin ? 

A fydd i'r ddiweddi^ yr bon sydd bellder arutbrol a 
pheijglus oddiwjth ei brenbinol briod, i'od yn drall- 
odus^ am ei fod wedi trefnu nioddion gogyler a'i dy- 
fodiad anrhydeddusi'w balas brenbinol^ acbwedi aiiTon 
ei gerbydau, a'i warcbod-lu r w harwain adref, gvda 
chennadxM'i, yn sicrhau iddi na's gall fod yn t'odlon 
heb ei phresenoldeb^ a'i gweled yn gydymaitli id do 
ar ei orsedd ? 

Os na ellir tybied y pethau uchod^ pa fodd ynte 
mae crist'nogiqn yn caei eii taflu i lawr gan yr hyn 
sydd yn diogelu eu gwaredigaeth yn y divvedd, ac 
yu cyflawnu eu dirfawr ddymuniadaur Ni's geliir 
barnu bod yr athrawiaeth, os deallir hi'n briodoi^ yn 
ei nhatur ei bun yn anfanteisiol i un dyn^ er ei bod yn 
cael ei amharchu fel pob rhan arall o ddadguddiad, 
a'r un wedd ei dvvyfol awdwr. Nid yw'n an nog mys- 
grellni^ neu'n barnu yraarfeiiadau yn afreidiol^ a rhag- 
wiliad yn ddifudd. Nag yw^ eitbr trwy ffydd ac am- 
ynedd maent yn etifeddu'r addewidion. Y bwiiad a'r 
amcan o'r addewidion mawr a gwerthfawr yvv ein ban- 
nog i ymlynu yn agos vvrtb Grist^ ac i barhau mevvn 
gweithredoedd da, fel pethau ag sydd yn gyssylltiedig 
a bywyd tragywyddol. Mae'n gymhelliad cryf i bei- 
dio a bod yn segur^ pan y gwyddant nad yvv eu llafur 
hwynt yn ofer yn yr Arglwydd ; I Cor. xv. 58. I 
wybod bod yr athravviaeth yn wirionedd, ni raid i mi 
yn unig ond dywedyd, chwiliwch yr ysgrythyrau, y 
rhai sydd yn tystiolaetbu eu perthynas agos a Christ; 
ei gariad cryf tuag attynt hwy ; yr anfeidrol werth a 
dalodd drostynt; y cyfnewidiad a vveithredodd yn- 
ddynt ac arnynt, a'r cyhoeddiad a wnaeth mevvn per- 
thynas iddynt, mai lie y mae ef y byddant hvvythau, 
ac am mai byw yw efe byw fyddant hwythau hefyd. 

Yn chweched, Mae llawer o grist'nogion yn cael 
cu tramcwyddo a'udigaloni yn fawr, am fod rhaglun- 
iaetbau Duw yn ymddangos iddynt hwy, mewn am- 
lywiol bethau yn groes i'w addewidion. MaeV dyn 
da'n gwybod, os ystyrier hwynt yn var wrthwyneb i'w 



Ill 

8;ilydcl, ei fod yn anghrediniaeth ryfygus. Ond atn 
ria's gall ef eu cytiimodi hwynt, fel maent yn perthyn 
iddo'i hnn, am hynay mae ef yn barod i farnu, yn 
gymmaint a bod rhagluniaethau yn dywyll^ ac yii 
Vtnddangos iV erbyn, nad oes ganddo hawl i ddehongli 
addewidfon Duw yn ei ffafr. Fe ddichon y byddai'n 
gysur i'r cyfi'yw pe ystyrient^ 

" Yn gyiitaf, fod ymddygiadau'r Jehofa yn hoUol 
ddirgelaidd Mae ei ffyrddyn y dyfroedd dyfnion, a'i 
Iwybraa yn anadnabi/ddns, Fel 11 ywodraethwr y byd, 
mae cymmf/tau a thyzcyllwch yn ei amgylchu ef, ni 
ddichon y creadur mwyaf doeth a dealius dreiddio i 
mevvn i'w ddwfn a'i ddirfawr ddibenion. Mae cyhu- 
ddo ei ymddygiad yn falchder o'r inwyaf; mae pen- 
nodi iddo reolau o briodoldeb, yn rhyfyg arswydus. 
Ni ddylem fod yn ddistaw a chyfaddef mai efe sydd 
Dduw, a'i fod yn gwneutbur pob peth yn dda; gan 
hynny mor belled ag mae'n perthyn iw ewyllys a'i 
weithrediadau ef, gallwn ddywedyd yn wirioneddo]^ 
beth bynnag sydd, hynny sydd oreu. Mae banes Jo- 
seph yn brawf hynod o ddirgelwcb rhagluniaeth ; efe 
ymddangosodd caredigrwydd yr Arglwydd atto ef o'r 
divvedd, er yr boll ganlyniadaa arswydus oedd yn cyd- 
fyned a chreulonder ei frodyr ; trwy waradwydd y dyg- 
wyd ef i anrbydedd_, a thrvvy gaethiwed i rydd-did ac 
avvdurdod ; ie o achos carchar blin a pboenus y dyr* 
cbafwyd ef i ardderchavvgrwydd palas. Gan hynny 
na fydded i grist'nogion wangaloni^ ond aros gydag 
amynedd, byd oni welont mewn pa beth y terfyna eii 
profedigaeth ; He mae'n anbawdd ac yn beryglus ben- 
derfynu unrhj^w beth^ mae oedi barn yn ddoeth ac 
yn ddiogel, am hynny na fernwch ddim cyn yr amser. 
Yn ail^ Y'styriwch, bod dynion mawr ac anrhy- 
deddus yn fynych vvedi camsynied wrth farnu aia 
weithredoedd ac ymddygiadau'r hoUalluog. Dafydd 
a feddyliodd y buasai farvv rhyvv ddiwrnod trwy ddwy- 
law Saul. Yr oedd rhagluniaeth dros amser yn ym- 
ddangos iddo mor dywyll, fel y penderfynodd na 
chei'r prophwydoliaethau a'r addewidion, mewn per- 
thynas iddo ef, byth eu cyflawnu^ a bod cennadon 
Duw yn gelwyddog. Jacob mewn awr brofedigaethus 



112 

9 ddywedodd am ddwyfol oruchwyliaetliau, yn fy er- 
byn i mae hyn oil. x4c etto y rhagluniaethau hynny 
a'i dygasant ef i'r fatb gyflwi o anrbxdedd, cysur, a 
tbawelwch, naddarfu iddo erioed o'r blaen fwynhaa'r 
cyfFelyb. Mae byn yn fwy anilwg eito oddiwitb ofyn- 
iad y duwiol Asapb, A\ yn dragyuydd y bwrvv vr Ar- 
glwydd heibio? ac oni bydd eie boddlon mwy ? A 
angbofiodd Duw drugarhau ? a gauodd eFe ei drugar- 
cddau mewn soriant? Sela^ Sal. Ixxvii. 7. 9* Ac mor 
ofnadwy a tbyvvyll oedd dwyfol ragluniaetb tuag at 
Job sanctaidd^ fel yr oedd yn ymddangos \w gyfeill- 
ion fel gwrtbddrych neillduol o anfodlonrvvydd Duw. 
le, yr oedd ef ei bun yn credu yn ddiau bod yr Ar- 
glwydd yn ei gyfrif fel un o'i elynion, ac yn ymddvvyn 
atto fel y cyfryvv. 

Cbwycbwi y rhai ydych yn barnu nad yw gofid neb 
yn gyffelyb i'cb gofid cbwi^ gwrandewcb ar alarnad 
gwr sanctaidd Duw, yr bwn a draetbodd mewn cy- 
fyngder ysbryd, a'r acbwyniad a wnaetb yn cbwerw- 
der ei enaid, sydd yn ysgrifenedig yn pen. vii. o'r 3 
adnod byd y 24. pen. viii. 24, 27. pen. xvi. a pben. 
xix. 6, 21. ac etto cyn decbrau ei drialon, a chwedi 
iddynt ddarfod, niae'r Jebofa yn cyboeddi ei fod nid 
yn unig yn wir dduwiol, ond ei fod yn fwy enwog na 
neb o'i weision ag oedd y pryd bynny ar wyneb y 
ddaear; a Jeremia, yr bwn oedd yn dadleu achos y 
nef gyda byfdra angbymbarol yn erbyn cenedl wrtb- 
xyfelgar, ag oedd wedi annog Duw i ddigofaint, er ei 
fod mewn cymdeitbas ddymunol a'r goruvychaf, etto 
trwy lawer o anbawsderau dyrus a phrofedigaetbus 
drefniadau, efe ddywedodd, Yn fy erbyn i yn ddiau y 
trodd efe ; Gal. iii. 3. Mae'r fatb ddigalondid nid yn 
unig yn canlyn rbai personau neillduol y rbai a alwyd 
i ddwyn y baicb, a pbwys a gwres y dydd, ond yn 
canlyn pobl Dduw yn gyffredin, tra maent yma yn 
nyffryn y dagrau ; canys Sion a ddywedodd, yr Ar- 
glwydd a'm gwrtbododd, a'm Harglwydd a'm angbo^ 
fiodd; Esai. xlix. 14. Mae'r siamplau uchod, a llawer 
yn ycbwaneg o'r un natur wedi eu gadael mewn coif- 
adwriaetb, nid fel y dilynem bwynt, ond fel y cyui- 
merem addysg oddi wrthynt; gallai'r profiadau ga- 



113 

larus hya o wendid y natur ddynol^ fod yn foddlon 
i'n hargyhoeddi o'q anghymmwysder i chwilio neu 
gaei allan y cyd-gordiad a'r cyssylltiad sydd rhvvng 
caredigrvvydd calon Duvv, a gweithrediadau ei ddwy- 
lavv yn ei oruchwyliaethau cuddiedig ; a'r angenrheid- 
rwydd o rodio wrth iFydd ac nid wrth olwg. Gaa 
hynny y rhai sydd aievvn tywyllwch ac heb lewyrch 
iddynt, maent yn cael eu gwahodd yn raslawn a'u 
hanaog yn garedii>: i obeithio yn enw'r Arglwydd^ ac 
ymHdiried yn eu Duw; Esai. I. 10, Chwi a glyw- 
soch am afnynedd JoD^ ac a welsocii ddiwedd yr Ar- 
glwydd» oblegid tostariol iawn yw yr Arglwydd^ a 
tbrugarog. Bydded ynte i'r Cristion gwan ddyfod i'r 
un bwriad a'r gvvr enwog hwnnw, gan ddywedyd, Pe 
lladdai efe fi, etto mi a obeithiaf ynddo ef ; Job. xiii. 
15. Ystyriwch, 

Yn drydydd^ Mai trwy'r fath ragluniaethau profiadol 
mae'r Arglwydd yn oatguddio i'vv bobi beth sydd yn 
eu calonau. Gwel Deut. viit 2, trwy ba rai mae eu 
gostyiigeiddrwydd a'u hedifenwch yn cael eu dwya 
yn y blaen, a'u bymddibeiiiad ar Dduw yn cynhyddu 
fvvy fwy, ac y maent trwy hynny yn cael eu hannog 
i holi eu hunain, l^el y gwvpont pa ham mae'r Ar- 
gluydd yn ymryson a hwynt^ gan hynny mae pob un 
gyda difritwcli arbeni^ yn cael ei ddwyn i holi ei 
gydwybod, gan ddywedyd, Pa beth a wnaethym? 
A chan weled yr boliol angenrheidrwydd o gyfar- 
wyddyd, cynnorthwy a maddeuant, maent yn gwedd- 
io yn fynychach a chyda mvvy o daerni. Fel Ja- 
cob maent yn ymneillduo oddiwrth y byd i gael 
ymdrechu a Duw, a chan eu bod yn cael eu cef- 
nogi gan ei werthfawr addewidion, am hvnny maent 
yn penderfynu na oilyngant ef^ hyd nes cafFont y 
fendith, gan hynny maent yn llefain arno ddydd a 
nos, Luc xviii, gan weddio yn ddibaid. Ac mae llawer 
o drefhiadau tirion rhai>luniaeth ar lawr yn yr ysgry- 
thyr, ac mae pobi Dduw'n eu profi yn vvastadol, sef y 
rhai sydd yn cael eu cvtFroi trwy groes rhagluniaethau 
i geisio'r Argiwydd a'u holi galon. Jacob a wylodd, 
ac a ymbiliodd ar ei Dduw, a golwg ddychrynliyd ei 

K 3 



114 
frawd yn agosau atto uvvch ben byddin gynddeirlog^ 
gan anadlu dial, a newidwyd i ymddangosiad tyuei o 
serch a charedigrwydd. Catbdd dibenion creuion 
Esau ar unwaith eu diawdurdodi, ac yn He lladd mae 
yn anneich ei frawd a chusanau cariad^ ac yn cynnyg 
ei wasanaeth gogyter a'i amddifFyn ihagilaw. Fei 
hyn mae rhagluniaethau wedi eu bwriadu i gyflawnu 
addewidion Duw mevvn fFordd ag sydd yn paratoi me- 
ddyliau ei bob! gogyfer a derbv n y ffafr ag mae'n bw- 
riadu ei rhoddi iddynt, fei byddo doethineb Duw, yn 
gystal a'i ddaioni, ei allu, a'i wirionedd, yn dyfod yn 
wrthddrych o ryfeddod ; canys with hynny mae'r 
Arglwydd yn gwneuthur pethau ceimion yn gymmwys, 
a Uefydd geu'won yn wastad, yn darostwng ac etto yn 
nerthu, yn dadguddio llygredigaeth calon dyn ; ac fei 
hynoddiwrth deimlad o waelder a thrueni, anhawstra 
a pherygl, mae gwaredigaeth yn ymddangos yn fwy 
amlwg yn effaith o ryfeddol ras. 

Fei hyn mae Duw yn profi'r cyfiawn trwy attal y 
trugareddau addawedig, ac mae'r iPath oedi yn cael ei 
ddehongh yn fynych ommeddiad neu ball, trwy fod 
anghrediniaeth yn ffynnu. Ond bydded i grist'nog- 
ion ystyried ymddygiad rhagluniaeth tuag at etifedd- 
ion yr addewid, i'r diben i gynnal eu gobaith, a'u ha- 
myneddgar ddisgwyliad wrth Grist. Abraham a ddis- 
gwyliodd bum miynedd ar hugain, ac yna fe gofieid- 
iodd y mab a addawyd iddo gyda gorfoledd. Dra- 
chefn, ystynwch, bod trugareddau ag sydd wedi eu 
haddawyn fynych yn cael eu camsynied yn eu hym- 
ddangosiad cyntaf, trwy ein bod yn edrych arnynt a 
llygad synwyr a rheswm, fei wedi eu dilladu a thrueni. 
Mae*r trugareddau rawyaf rhagorol yn gyffredin yn 
ymddangos fei gv^edi eu dieithrio; gan hynny pwy & 
yiryr oddiwrth ymddaniiosiadau piesennol pa beth sydd 
dda i ddyn yn y bywyd hwn, holl ddyddiau ei fywyd 
ofer, y rhai a dredia efe fei cysgod ? Preg. vi. i2. 
Pa'fodd bynnag, mae'n amlwg oddiwrth olwg ddidu- 
edd ar ymddygiad y Jehofa, fod y moddion mae ef 
yn eu hymarferyd i gyflawnu ei ddibenion graslawn^ 
a dymuniadau duwiol ei bobl, yn deiiwng o bono ei 
hm, er yu hollol groes i drefniad doethineb derfynol. 



115 

fel yr ymddengys yn dra hynod yn ei waith yn ym- 
ddrin ag Abrah m, Jacob, Joseph, Moses, Dafydd, 
Daniel, ac amryw eraill, y rliai sydd au henwau yn 
disgleirio falser o'r maintioli inwyaf, yn nherfyn-gylch 
gr&s. 

Yn bedwarydd, Mae achos arall yn peri fod pe- 
trusder yn cyfodi yrn meddyliau dynion, mewn per- 
thynas i ragluniaethau Duw, sef eu bod yn camddeall 
natur addewidion Dwyfol. Mae'r bendithion ysprydol 
sydd wedi eu haddavv yn yr ysgrythyrau yn fynych 
yn cael eu hystyried fel yn cynnwys ynddynt radd o 
ddedwyddwch tymorol. Yr oedd hyd yn oed dys- 
gyblion Crist yn gyfredin yn eu golygu felly,a chwedi 
iddynt gael eu siomi yn eu gobaith oV cyfryw fwyn- 
had, yr oedd tristwch yn llanw eu calonau. Yr oedd 
y disgwyliad o fawrhydi daearol ac arddercha^vgrwydd 
bydol yn dallu eu meddyliau ac yn tywyllu eu deall, 
mewn perthynas i ogoniant ysprydol Crist, natur ei 
deyrnas a diben ei farwolaeth. Erbod anghyssondeb 
a gwir anghydfod mewn natur, rhwng ymddygiadau 
Duw a'i addewidion, fe yr oeddenl hwy'n eu dehongli, 
end gwedyn, pan gawsant gymmorth i iawn ddeall yr 
ysgrythyrau, yr oeddent yn gweled cyd-gordiad ac 
anwhanol gyssylltiad rhyngddynt, ac yn gorfoledda 
y'nghyflawniad addewidion Duw, y rhai sydd oil yn 
ie, ac yn amen y'Nghrist [esu. I ragflaenu'r cyffelyb 
gamsynied ym mysg credinwyr rhagllaw, mae'r apos- 
tol at yr Hebreaid yn nodi allan yr amrywiol raglun- 
iaethau profedigaethus oedd yn canlyn y gwyr da 
gynt; y rhai a grwydrasant mewn crwyn defaid^ a 
chrwyn geifr, yn d({iddym,yn gystuddioi,yn ddrwg eu 
cyflwr, end trwy fFydd ac amynedd maent yn awr yn 
etifeddu'r addewidion. Gan hynny nid yw ein bod 
heb ddim o'r byd hwn, yn anghytunol a'n bod yn 
etifeddu pob peth a berthyn iV byd sydd i ddyfod, 
Mae'r Arglwydd wedi addaw parottoi gogyfer a gwir 
ddiffygiadau ei bobi yn y byd hwn, efe addywedodd, 
dy fara a roddir i ti, a'th ddwfr fydd sicr; eich tad 
nefol a wyr fod arnoch eisiau y pelhau hyn, ac mae'a 
gofalu am danoch, ond nid y w wedi mynegi natur na'y 
mesur o ddaioni daearol, a pha un i'ch porthir. Tlodi^ 



^ 1.16 

ie eithaf tlodi^oedd rhan llawer ac oedd yn wir etifedd- 
ion gogoniant. Yr oedd eglwysi Crist yn Macedonia 
inewn mawr angen. Etto'r oedd llawer o blant Duw 
yn fwy anghenus na hwynt, a thu ag at eu cynorth- 
wyo, yr eglwysydd hynny a gyfranasant^ hydyn oed 
uwchlaw eu gallu^ fel mae'r apostol Paul, yr hwn oedd 
dyst^ yn dwyn cofFadwriaeth^ 2 Cor. viu. 1,2, 3,4,5. 
Ac at yr eglw\s yn Smyrna ysgrifena y pt-thau hyn, 
medd y cyntaf a'r diweddaf, yr hwn a fu tarw ac sydd 
fyw, mi a adwaeu dy weithredoedd di, a'th gystudd, a'th 
dlodi, eithr cyfoethog wyt, Dat ii. 8, 9. 

Gwrandewch, fy anwyl tVodur (medd un o drugarog 
ganlynwyr Crist), oni ddewisodd Duw dlodion y byd 
hwn yn gyfoethogion mewn iFydd, ac yn etifeddion y 
deyrnas, a addawodd efe i'r rhai sydd yn ei garu ef ; 
lago ii. 5, Mae'r un apostol yn ystyried y gall fod 
br»wd neu chwaer yn noeth, ac mewn eisiau beun- 
yddiol \ mborth, ad nod 15. Gan hynny mae'r c\ fryw 
yn cael son am danynt tan yr enw saint tlodioriy 
Rhuf. XV. 2o. Dychon sant anghenus gael marw 
With drws pechadur goludos; heb dderbyn briwsionyn 
o fara, ac ymdfiangos fel pe bai Duw a dynion wedi ei 
"wrthod. Ond oh ! pa gymmaint yw'r cj^fnewid ! pa 
mor ddirfawr yw'r gwhaniaeth yn nhragywyddoldeb ! 
Efe yr hwn oedd yn ymddangos fel pe buasai wedi ei 
esgeuluso gan nef a daear, yn ei farwolaeth yn esgyn 
i ogoniant, ac i fynwes Abraham ; pan mae'r pechadur 
oedd y.i cael byd da yn helaethwych beunydd yn 
suddo i uflern, ac mewn poenau, yn ymbil yn ofer am 
ddeinyn o ddwfr i oeri ei dafod llosgedig. Ond fe 
ddywedir am Lazarus ^ydas: ymarweddiad o foddlon- 
rwydd sanctaidd, ynawr y diddenir ef\ Drachefn^ 

Yn burned, Mae rhai'n cael eu ( igaloni a'u cyth- 
ruddo^ am fod yr hyn maent hwy 3/n ei ystyried fel 
addewidion neillduol ac union gyrch, wedi eu rhoddi 
iddynt hwy yn enwedigol, heb gael eu cyflawnu 3/n ol 
eu disgwyliad ; fel yn berthynol i Iwybr dyledswydd, 
neu fwynhad o ryw ddaiotii rhagllaw, Mae'r gred o 
fod addewidion wedi eu rh(xldi iddynt hwy yn enwed- 
digol, wedi cyfodi o bosibl oddiwrih fod rhyw ran o'r 
ysgrythur wedi ei hargraphu ar eu meddwl, a r geiriau 



117 
a'r iaith yn cyfatteb yn hollo! i'r hyn oeddent yn ei 
ymofyn gan yr Arglwydd, ac am hynny'n cael ei hys- 
tyried yii amiygiad o'i feddwl ar y pwngc hwnnvv ; 
gan bynny mae difFyg cyflawniad o'r cyfryw addevvid, 
yn jleihau eu gobaith mewn pertbynas i gyflawniad y 
rhai hynriy a beitbyn i'w tragyvvyddol iechawdwiiaeih, 
Er mwyn cynioiorth y cyfryw rai, mi gaf sylwi, er ei 
fod yn cael ei nacau mewn rbai achosion neillduol, 
etto fe ddychon yr Arglwydd fFafrio rbai o'i bob! trwy 
hyspysu ei feddwl yn y modd rhagddyuededig ; etto 
mae perygl a siomedigaetb yn gyffredin yn cydfyned 
aV cyfryw ddebongliad o'r ysgrythyr mewn petbau 
cyfFredin, canys ni raid i ni with ddatguddiad newydd 
i nodi allan y llwybr o ddyledswydd, y m^e'r ysgry- 
thyrau yn ddigonol i'r cyfryw ddiben, ac yn sicrach 
air y prophwdi na dim a soniwyd am dano ucbod. Fe 
ddychoQ yr Arglwydd yn ei drugaredd argyboeddi ei 
bobl o'u cywreinrwydd pechadurus i chwilio i mewn i, 
neu eu gofal angbyfreitblon i wybod y petbau sydd i 
ddyfodj trwy eu siomi bwynt. Diben addewidion 
Duw yw annog ffydd a gobaitb yn yr Arglw^ydd, y 
bydd iddo ddarparu dros^tynt yn hyn ag y mae ef yn 
ei weled yn angenrbeidiol^ ac y dyry efe yr hyn sydd 
dda, i'r rherny sydd yn ei ofni ef ; ond nid datguddio 
ymlaen Haw mewn pa fodd y bydd iddo eu cynnal 
a'u diwallu. Yr oedd hyd yn oed Moses^ gwr Duw, 
debygid wedi camsynied mewn pertbynas i'r amser pa 
bryd^ a'r moddion trwy ba rai, yr oedd yr i^rglvvydd 
yn bwriadu cytiawnu gwaredigaeth ei bob! ogaethiwed 
yr Aipbt ; canys^ pan oedd ef yn amddiffyn achos yr 
Israeliaidj ac yn dial dros y gorthrymedlg, efe a dy- 
biodd fod ei frodyr yn deall^ fod Duw yn rhoddi iech- 
awdwriaeth iddynt trwy ei law ef; eithr hwynt hwy ni 
ddeallasant. Act. vii. 25. A'r pryd hynny yn lie cael 
ei dderbyn fel gwaredwr fe gafodd ei gyhuddo a'i all- 
duddio fel drwgweithredwr. A bu mewn alldudiaetb 
dros ddeugain mlynedd^ agvvedi hynny pan anfonodd 
yr Arglwydd ef o Midian at Pharao, i erchi yn ei enw 
ef ar iddo ollwng Israel yn rhydd, ond yn lie cael eu 
gwared, fe chwanegwyd at eu caethiwed^ a darfu idd- 
ynt feio yn fawr ar ei ymddygiad^ ac ar gyfri hynny 



118 
Moses a dflychwelodd at yr Ar^lvvydd gan ddywedyd, 
O Arglwydd, pa ham y diygaist y bobi hyn ? I ba beth 
i'rn hanfonaist? Caoys er pan ddaeihvm at Phaiao, 
i lefaru yn dy envv di, eie a ddry^odd y bobl hyn, a 
chat) vvaiedu ui waredaist dy bob), Ecsod. v. 22, 23. 
A phan drodd rliagiuniaeth yn groes I'r hyn oedd 
Jeremia yn ei d(lJSL»wyl, yn chwerder ei enaid v Hefar- 
odd y geiriau dychrynllydd hyn, O /Irglwi/dd ti am 
huiiaht. ac mi a hudwyd^ Jerem. xx. 7. Oddiwrth y 
siamplau uchod, iiiae'n amivvg v dichon dynion mewri 
rhai aciiosion gaei eu siomi yn en dis$J:vvvliadau mwyaf 
avv}d(.ns, mevvn perthynas \ oichwyliaethau Daw yn 
y hywyri hwn, ac etto bud sylfaen en gobaith yn si or 

ran eu tragywyddol leehawdwriaeth. Bydded i 
grisfnogion fod yn ochelgar ac nid ymarferyd gair yr 
Arglwydd yn y cyfryw fodd, ac iV cyfryvv ddibenion, 
na chafodd erioed ei fwriadu. Mae ceisio dirnad di- 
benion Duw, oddiwrth ymadroddion neillduol o'r ys- 
grythyr, naill ai wedi argraphu ar y meddwl, neu'n ym- 
ddangos yn gyntaf i'r olwg wrth agor yr ysgrythyr 
sanctaidd, yn niweidiol iawn, ac yn tueddu i ddyrysu 
crist'nogion, am hynny medd yr apostol^ Nid ydym 
yn peidio a gweddio drosoch, a deisyf, eich cyflawnu 
chwi a gznybodaeth ei ewyllys ef ym mhob doethineb a 
deall ijsprydoly Col. i. 9. IV diben hynny bydded i 
chwi gymharu pethau ysprydol a phethau ysprydol ; 

1 Cor. ii. 13. Col. iii. 16. Fel y prtszvylio gair Crist 
ynoch yn hdaeth ym mhob doethineb. 

Bydded i ni oil ystyried iod camsyniadau seintiau 
enw^og wedi eu cadw mewn coffadwriaeth, nid fel y 
canljmem hwynt, ond fel y derbyniem addysg oddi 
wrthynt^ ac i ragflaenu dwfn anobaith wrth edrych ar 
ein camsyniadau ein hunain^ ac i ddangos yr angen- 
rheidrwydd o chwiho ein hunain yn of'alus, a thaer 
geisio Duw, ac ymddibennu yn ostyngedig arno ef, 
ac ufuddhau yn llawen iddo, a disgwyl yn amyneddgar 
wrtho ef. Canys pa bethau bynnag a ysgrifenwyd o'r 
blaen, er addysg i ni yr ysgrifenwyd hwynt; fel trwy 
amynedd a diddanwch yr ysgrythyrau y gallem gaei 
gobaith; Rhuf. xv. 4. 

Mi gaf fyned yn y blaen i ystyried, yn 



119 
III. Rai o'r anhawsderau sydd yn ffordd 

CREFYDD YMARFEROL. 

Yn gyntaf, Mae tymmer ac ymarweddiad rhai pro- 
fleswyr crefydd yn dramcwyddol iawn i'r rhai sydd 
yn ymofyn yn ddifnfol am y iFordd y dylent rodio 
ynddi. Mae ysbryd balch ac enliibus, a fyddo yn 
barna'r gwan fel yn anheilwng, ac yn trin y rhai f'o 
yn is radd nag ef gyda golwg o ddirmyg, yn brofed- 
igaethus iawn ac yn ddigalondid i'r cyfryw. Ond 
pwy a farnodd ddydd y pethau bychain ? Nid yvv 
Dow yn gwneuthur y cyfryw beth, am hynny ni ddy- 
lai dynion ei wneuthur: ac mae'n sicr na ddychon 
cristion gostyngedig wneuthur felly. Bydded i'r crist- 
ion gwan a digalon cldwysfyfyrio ar drugaredd yr ach- 
ubwr: Yr hwn ni ddryiiia gorsen ysig, ac ni ddiffydd 
lin yn mygu. Yr hwn a esyd yr wyn yn ei fynwes, 
ac a goledda'r mamogiaid^ yr hwn a rydd nerth i'r 
diffygiol, ac a amlha gryfder i'r dirym. Y credadyn 
mw^af cadarn a fu unwaith yn faban y'Nghfist; nid 
oedd y gedrwydden uwchaf unwaith ddim yn fvvy na'r 
planhigyn lleiaf; a'r dderwen fwyaf oedd unwaith 
mor waned a gwellten. Pa mor atVesymol ynte yw 
dirmygu'r gwan^ gan weled fod y rhai hynny sydd 
wedi cyrraedd yr ardderchawgrwydd mwyaf mewn 
crefydd, mewn pa synwyr bynnag y dywedir eu bod 
yn fawr, etto nid oedd eu dechreuad ond bychan. 
Gan hynny y rhai sydd yn gryf^ a ddyient gydym- 
ddwyn a gwendidau'r gvvan^ ac nid boddio eu hunain, 
Cyn north wywch y gwan, yw gorchymmyn pendant 
yr Arglwydd. Oddi yma mae'r apostol yn llefaru, 
am hynny na fernvvn ein gilydd mwyach, ond bern- 
wch hyn yn hytrach, na bo i neb roddi tramcwydd 
iV frawd^ neu rwystr, Rhuf. xiv. 13. 

Yn ail_, Mae proffeswyr diofal yn llwyr ddinystriol 
i achos crefydd/ ac mae'r apostol yn llelaru am y cyf- 
ryw gyda dagrau, ac yn eu cyhoeddi yn elynion i groes 
Crist. Trwyddynt hwy mae'r saint yn cael eu diga- 
lonni a phechadunaid eu caledu ; trwyddynt hwy mae 
ifyrdd Duw yn cael dyvvedyd yn ddrwg am danynt, 
a chrefydd ei gwaradwyddo, trwyddynt hwy yr ydys 



i.eo 

yn difcnwiV cyfiawn ac yn tcablu enw'r Arglwydd. 
Pan fyddo proffeswjT yn syrthio i bechod^ iaith y cyft- 
redin yw^ dyma eu crefydd. Ond niae'r cristion se- 
fydledigyn dywedyd dan ochneidio, nage^ maeV fath 
aflwyddiant wedi digwydd o herwydd ei habsenoldeb. 
Oiid mae credinwyr gweinion nid yn unig yn cael eu 
gofidio ond cu distewi a'u cythruddo, a phan mae y 
rhai hynny sydd enwog dros Dduw yn cael eu gorch- 
fygu gan dwyll pechod, neu wrym profedigaeth, mae 
crist'nogion yn gyffiedin yn cael eu dychrynu, fel pe 
byddai'rllumanwr wedi syrthio mewn llewyg, ac mae 
rhai trwy hynny dro: amser yn digaloni, fel iia feidd- 
iant brofFesu crefydd, rhag ofn y bydd iddynt weith- 
redu 3'n an\^^ddus, a thynnu anair ar yr achos. Fei 
hyn maentyn gohirio, er eu bod yn caru^ heb feiddio 
mj^ned yn y blaen rhag ofn syrthio. Mae eraill^ rhag 
bod yn gyfrannog oV gwradwydd^ yn oclieneidio ac 
yn troi yn eu gvvrthol gan gymmeryd nad ydynt yn 
perthyn i un blaid. Drachefn, mae rhai troseddwyr 
cyhoeddus, a elwir troseddwyr yn Sion, pan ceryddir 
hwynt am eu pechodau a'u cynghori yn ol yr hyfF- 
orddiad a roddodd Crist yn yr ysgrytbyrau, yn enw- 
edig y cyfryw a dorrvvyd allan o gymmundeb yr eg- 
Iwys ar gyfrif eu fReidd-dra, er mwyn ymddial, yn 
ymgysylltu a'r byd, ac megis Satan, yn troi'n gyhudd- 
wyr y brodyr, ac yn dywedyd pob drwg-air am da- 
nynt, yn envvedig y rhai hynny ag y buont mewn cy- 
sylltiad a hwynt o'r blaen. Mae'r cyfryw wrthgilwyr 
anedifeiriol, yn crymmu i gymmeryd swydd mor wael, 
a bod yn gogyddion y'nghegin y JDiawl, ac maenl yn 
fynychyn trwsio i fynu ammherffeithrwydd profFeswyr 
crefydd, fel y byddo'n rhyngu bodd yr annuwiolion, 
i ba rai mae pechodau'r saint fel uchel-wleddoedd, ac 
mae'r halogedig yn ymborthi arnynt gyda mawr fod- 
lonrwydd, fel y dywaid yr Arglwydd ; bwyfa y maent 
bechod fy mkobl, ac at eu hanwirtdd hwynt y maent 
yn dyrcliafu eu calon; Hos. iv. 8. Mewn canlyniad 
i hyn, mae y rhai hynny sydd yn ochneidio o herwydd 
amldra anwiredd y tir, ac yn weitbgar dros Dduw yn 
Seion, yn watgor-gerdd gan ffylied, ac yn gan y 
meddwon ; am hynny maent yn fynych yn mabwys- 



121 

iadu iddynt eu hunain alarnad Dafydd, yr hwn aryr 
un achlysur a ddywedodd, gwae fi^ fy mod yn pre- 
swylio yni Mesec, yn cyfanneddu ym mhebyll Cedars 
Sal. cxx. 5. 

Rhaid addef bod y cyfryvv bethau yn brofedigaethus 
iawn^ ond a fydd i grefydd gael ei gvvrthod am ei bod 
yn cael ei dianrhydeddu? Na atto Duw^ mae achos 
yr x\rglwydd yn dda ac yn anrhydeddus. Nid yw 
crefydd Crist ddim gwaeth o'i bod yn cael ei brad- 
ychu, ei gwadu, a'i chamddefnyddio ; a fydd i wrth- 
ryfel rhai ein hannog i fod yn anfFyddlon i'o penaeth 
nefol ? A ddylem ni fod yn an #ithgar am fod eraill 
yn ddiogr Neu benderfynii i beidio a bod yn ffydd- 
Jon, am fod eraill yn dwyllodrus ? Pan oedd amryw o 
ganlynwyr Crist wedi ei adael, fe ddywedodd wrth yr 
ychydig weddill fel hyn; A fynwch chwithau hefyd 
fyned ymaitk'l A Phedr a attebodd yn enw'r lleill, 
Arglwydd, at bwy yr awn ni, gennit ti mae geiriau'r 
by wyd tragy wyddol. Bydded i bob un sydd yn caru 
yr lesu, yr un modd Iwyr fwriadu i ymlynu wrtho ef. 
Pa mor resymol ywV cyfryw fwriad ? Pa mor weddus 
yw'r penderfyniad mewn pob dull o olwg ! Canys mae 
gan lesu bob peth a berthyn i fywyd tragywyddol, efe, 
ac efe yn unig a ddichon foddloni ac achub yr enaid 
anfarwol. A ydyw pechod mor ddychrynllyd ag y 
rhagddywedwyd am dano ? Bydded i'r cyfryw yslyr- 
ied y modd mwyaf tebyg i gadw rhag ei oruchafiaeth. 
Yn ddiau, ni ddichon y rhai hynny sydd yn llefain yn 
feunyddiol, Cynnal fi, a diangol fyddafy ni ddichon 
y cyfryw meddaf benderfynu gyda difatterwch, mai'r 
rhei'ny sydd fwyaf tebyg o gael eu gwrando gan 
-Dduw, a'u gwared oddiwrth bechod, sef y rhai sydd 
yn dibrisio ei awdurdod, ac yn esgeuluso eu dyled* 
swydd. Nid yw teimlad o wendid yn arwydd o be- 
rygl ; nag yw, balchder sydd yn myned o flaen dinystr, 
ac uchelder ysbryd o flaen cwymp. Fe ddylaiV Crist- 
ion ystyried pa leiaf sydd gwedi ymrwymo'n galonog 
vn achos gwir grefydd, a pha fwyaf yw'r gwrthwyneb- 
iad iddi, mwyaf i gyd yw eisiau ei gynnorthwy. By- 
dded iV cyfryw addynedu myned yn y blaen yn nertk 
yr Arglwydd Dduw, gan son am ei gyjiawndcr ef, a'i 



122 

gyfiawnder efyn unig, Er eich bod yn myned rhag- 
ocb dan grynu, fe all yr Arglwydd beri i chwi ddy- 
wedyd a chanu, gyda gorfoledd saiictaidd, Bwaaur 
cedyrn a dorwyd oUr gweiniaid a ymwregysasant a 
ntrth. Duw Israel yw efe sydd yn rhoddi neith a 
chadernid i'r bobl, bendigedig fyddo Duw; 1 Sam. ii, 
4. Sal. Ixviii. 35, Y rhai hynny sydd yn parhau 
mewn oerfelgarwch ac heb bris ganddynt am y petbaii 
hyn^ byddai dda iddynt ystyried na chaniatta'r Ar- 
glwydd ddifatterwch, mewn ymdrech mor bwysfawr a 
pharhaus ag sydd rhwng teyrnas nef a theyrnas y ty- 
wyllwch, ond mae'n dywedyd, yr hwn nid yw gyda 
ni sydd yn cin herbyn. Mae efyn ffieiddio difatter- 
wch mewn matterion crefydd. Mi fynwn, eb efe^ pe 
bait oer neu frwd ; felly, am dy fod yn glaear, ac nid 
yn oer nac yn frwd, mi a'th chwdaf di allan o'm ge- 
nau; Dad. iii. 15. l6. Pa mor arswydus yw'r iaith 
y'nghan Debora mewn perthynas i duedd ac ymar- 
weddiad y cyfryw. Melldigwch Meroz (ebe Angel 
yr Arglwydd) gan felldigo melldigwch ei thrigolion, 
am na ddaethant yn gynnorthwy i'r Arglwydd^ yn 
gynnorthwy i'r Arglwydd yn erbyn y cedyrn ; Barn. 
V. 23. Bydded i'r Cristion diog wrando ac ofni ! 

Yn drydydd, Mae rhai yn cael eu tramcwyddo o her- 
wydd y croesau, neu'r gwradwydd a'r herledigaeth 
sydd yn dilyn crefydd. Mae'r olwg o ddioddef yn 
eu personau, eu meddiant, neu eu gair da^ yn anhyf- 
ryd iawn i natur, ac yn brofedigaethus i ras. Mewn 
perthynas i wradwydd oddiwrth ddynion, ni allwn 
sylwi, y rhai nad yw yn ei haeddu, ni raid iddynt ofni. 
Os difenwir chwi er mwyn enw Crist, gwyn eich byd, 
canys mae ysbryd y gogoniant, ac ysbryd Duw yn 
aros arnoch, ar eu rhan hwynt yn wir efe a geblir, 
ond ar eich rhan chwi efe a ogoneddir; 1 Pedr iv, 
14. Profedigaethau trzcy watwor, gwaradwyddiadauy 
a herledigaethau, Heb. xi. 36, 38* a fu ran y cyfiawn 
ym mhob oes, pa rai sydd yn gyffredin yn cael eu 
galw i ddioddef cystudd, cyn gynted ag maent yn 
cael eu goleuo, weithiau wedi eu gwneuthur yn wawd, 
trwy waradwyddiadau a chystuddiadau, ac weithiau 
. yn bod yn gyfrannogion k'x rhai a drinid felly; Heb» 



'x. S3. Os hydd neb byw'n dduwiol y*Nghrist Ies» 
efe a eriidir, eithr megis y pryd hynny, yr hwn a an-^ 
wyd yn ol y crtazi)d a erlidiai yr hwn a anwyd yn ol 
yr yshrydf felly yr azor hon hefyd; 2 Tim. iii. 12. 
Gal. iv. 29. Ond er bod y fath ddriniaeth yn brofed- 
igaetlius iawn, etto ystyrivvch pa faint niwy ofnadwy 
yw digllonedd J)uw^ a chnofeydd cydwybod. Mae 
gwen hyfryd y Jehofa yn anfeidrol fwy na chyflawn 
daledigaeth am gabledd dynion, a Hid y diafol ; ond 
ymhen ennyd y drygionus a baid ag aflonyddu a'r 
iluddedig a orphwys. Gwrandewch arnaf fi, (medd 
yr Arglwydd) y rhai a adwaenoch gyfiawnder, y bobl 
sydd a'm cyfraith yn eu caloti, nac ofnwch warad- 
wydd dynion, ac nac arswydwch rhag eu difenwad, 
canys pryf a'u bwyti fel dilledyn, a'r gwyfyn a*u hysa 
fel gwlan ; eithr fy nghyfiawnder a fydd yn dragy w- 
ydd, a'm hiechawdwriaeth o genhedlaeth i genhedl- 
aeth ; Esai. li. 7, 8. Gwrando, O gristion gwan, ar 
iaith gysurus yr lachawdwr. Gwyn eich byd (medd 
ef) pan y'ch casao dynion, a phan i'ch didolant oddi- 
wrthynt, ac i'ch gwaradwyddant, ac y bwriant eich 
enw allan megis drwg, er mwyn Mab y dyn. Bydd- 
wch Jawen y dydd hwnnw, a llemmwch, canys wele, 
eich gwobr sydd fawr yn y nef ; Luc. v. 22, 23. Ya 
ganlynol yr oedd yr apostolion yn Uawenhau eu bod 
hwy yn cael eu cyfri yn deilwng i ddioddef amharch 
er mwyn ei enw ef; am hynny (medd Paul) yr wyf 
yn foddlon mewn gwendid, mewn amharch, mewa 
anghenion, mewn eriidiau, mewn cyfyngderau et 
mwyn Crist, canys pan wyf wan, yna yr wyf gadarn; 
2 Cor. xii. 10. Gan hynny na Iwfrhaed caion neb 
o blegid y pethau hyn, ac na ddigaloned o herwydd 
y ffordd ; fe all yr Arglwydd wneuthur i chwi erfo-* 
leddu mewn trallodion, trwy ba rai mae'n rhaid i chwi 
fyned i deyrnas nefoedd, ac yn y diwedd efe a gorona 
eich ymdrechiadau a buddugoliaeth, ac a dry eich 
trist ocheneidiau yn gan ddiddarfod ; cedwch olwg ar 
lesu fel eich siampi, yr hwn pan ddifenwyd ef ni ddi- 
fenwodd drachefn; na roddwch sen am sen, ond tos- 
turiwch %, gweddiwch dros y rhei'ny sydd yn eich 
tria yn ddirmygus ac yn eich herlid, gan ddywedyd, 



124 

O dad inaddeu iddynt, canys ni wyddant pa beth 
maent yn ei wneuthur. Gofalwch na b'o arnoch gy- 
wilydd o achos crefydd, ac na byddoch yn gywilydd 
iddi. Gan hynny ymgedwch y'aihob peth a ddy wed- 
ais wrthj'ch, ystyriwch yr hwn a ddioddefodd gyftyw 
ddywedyd yn ei erbyn gan bechaduriaid, fel na fliri- 
och, ac nad ymollyngoch yn eich eneidiau. Fel y 
darfu iddo ef trwy'r gobaith a osodvvyd o'i flaen ddi- 
oddef y groes, a diystyru gwaradwydd ; Heb. xii. 
chwithau hefyd byddvvx^h wedi eich arfogi a'r un me- 
ddwl; 1 Pedr iv. 1, a chwedi eich gwisgo a holl ar- 
fogaeth Duw_, sefwch yn y ffydd, ymgryfhewcb^ a 
byddwch wyr, ymnerthwch yn yr Arglvvydd, ym- 
drechwch hardd-deg ymdrech y fFydd. Yr ardder- 
chog Paul, pan oedd yn edrych dros y llu o elynion 
gwrthnysig, ac yn golygu'r amgylchol anhavvsderau, 
a'r peryglon oedd yn agoshau, a ddywedodd, 7nd wyf 
fi yn gwneuthur cyfrif o ddim, ac nid gwerthfawr 
gcnnyf Jy einioes fy hun^ os gallaf orphen fy ngyrfa 
trwy lawenydd; a phan oedd ei gyfeiUion galarus yu 
gosod ger ei fron y ffordd oreu iddo ochelyd y perygl 
oedd yn hongian uwch ei ben, efe gan ystyried eu 
cyngor yn anghyson a dyledswydd ac anrhydedd y 
cristion, a attebodd gydS, gwresogrwydd ac angerdd 
duwiol; Beth a wnewch chvvi yn wylo, ac yn torri fy 
fighalon i ? canys parod wyf fi nid i'm rhwymo yn 
tinig, ond i farw hefyd yn Jerusalem, er mwyn en\¥ 
yr Arglwydd lesu ; Act. xx. 24. xxi. 13. 2 Cor. iv. 
17. Yr oedd ef yn ystyried y trialon pwysig y rhai a 
barhausant trwy ei holl fywyd, yn ysgafn ac o fyr 
barhad, wrth eu cymharu a'r hyfrydwch diderfyn yn 
y byd nesaf, sef mwy godidog a thragywyddol bwys 
gogoniant. Yna y rhai a ganlynasant yr Arglwydd 
trwy anhawsderau, peryglon a marwolaeth, a gant eu 
cymmeradwyo a'u hanrhydeddu mewn modd neillduo], 
yna captain ein hiechawdwriaeth a gyfrif ei weisioa 
gwychion ; Nahum. ii. 5, y rhai a ymddangosant gyd- 
ag arwydd o fuddugoliaeth a gorfoledd diddiwedd yn 
y Jerusalem newydd, ac am ba rai y can ei phreswyl- 
wyr gyd^ gorfoledd^ y rhai hyn yzc y rhai a dduethant 
al/an or cystudd mawr. Yna y bydd profiad eich 



125 

ffjdd yn fwy gwerthfawr nag aur darfodedig. Ga» 
hynny yr luddewon crediniol a gymmerasant yn Uaw- 
en \ydw y llo aur, gan wybod fod ganddynt yn y nef 
sylwedd rawy parliaus. Moses a ddewisodd yn hyt- 
rach oddef adfyd gyda phobl Dduw, gan farnu ya 
fwy golud ddirmyg Crist, na thrysorau'r Aipht : canys 
edrych oedd efe ar daledigaeth y gwobrwy ; Heb. xi. 
25, 26. Wele dedwydd yr ydym yn cyfrif y rhai di- 
oddefus, canys yn ei iawn biyd y medant oni ddifFyg- 
iant; am hynny fy anwyl frodyr, byddvych sicr a di- 
ymmod, a helaethion y'ngwaith yr Arglwydd yn was- 
tadol, a chwi yn gwybod nad yw eich llafur chwi ya 
ofer yn yr iVrglwydd ; 1 Cor. xv. 58. 

Yn bedwarydd, Mae rhai yn cael eu hattal rhag 
proffesu crefydd, o hervvydd dywedyd wrthynt nad 
yw'r credinwyr mevvn un modd dan y ddeddf. Yn 
gyntaf, wrth y ddeddf y deallir yn fynych y cyfam- 
mod gvveithredoedd, neu'r cyngrair a'r cyttundeb a 
wnaeth Duw ag Adda, fel pen cyffredinol a chyn- 
nyrcholwr ei hoU hiliogaeth. Yr oedd Adda daa 
rwymau naturiol ac angenrheidiol i ufuddhau i ewyllys 
ei greawdwr, ac yn ymddibenu yn hollol ar ewyllys 
arbenig Duw am barhad yn y fath gyflwr dedwydd. 
Ond ni's gallasai byth gael hawl i fywyd tragywyddol 
trwy ei gariad mvvyaf gwresog a'i ufudd-dod manol i 
Dduw a'i gyfraith ; gan hynny darfu i'r Arglwydd ya 
garedig gyssylltu'r addewid o fywyd a dyledswydd 
naturiol dyn, a'i fygwth a marwolaeth am anufudd- 
dod. Fel hyn yr oedd y cymhelliad i Adda i ufudd- 
hau yn gryfach, o herwydd ymddiried iddo dros ei 
holl eppil. Ac yn y cyfammod hwnnw fe sefydlwyd 
ar un peth bychan, fel maen-prawf o'i ymostyngiad 
a'i ufudd-dod i Dduw. Dim yn rhagor na gwahardd 
iddo fwytta o ffrwyth un pren, Ira'r oedd yr aneirif 
ifrwythau eraill y'ngardd Duw, yn haelionus yn cael 
eu rhoddi iddo er ei hyfrydwch a'i leshad. Y'nghanol 
yr ardd hefyd y blodeuodd yr hwn oedd yn gysgod ac 
yn wystl o'r fenddith addawedig, a elwid pren y byw^ 
ydy yr hwn a allasai gadarnhau ei ffydd y'nghyfaip- 
niod Duw, a bywiocau ei obaith, fel y byddai ei uf- 
udd-dod wedi ei sicrhau, mewn trefn i fwynhau'r wobr- 

L3 



126 

wy a diangc rhag y gosp. Ond och ! er bod y cy- 
fammod hwnnvv nior fuddiol yn el natur ei hun, efe 
a'i torwyd gan ein rhieni cyntaf, trwy'r hyn y collas- 
ant bob hawl i fywyd dros byth. o ran y ddeddf, yn ol 
tilerau'r cyfry w gyfammod ; a hwy a ddaethant yn dda- 
rostyngedig i gospedigaeth marwolaeth nid yn unig o 
ran eu persenau eu hunain, ond eu hiliogaeth hefyd. 
Am hynny, megis trwy un dyn y daeth pechod i'r byd, 
a marwolaeth trwy bechod, ac felly yr aeth marwol- 
aeth ar bob dyn, yn gymmaint a phechu o bawb ; 
Rhuf. V. 12 ; canys trwy gamwedd un y bu feirw Ihiw- 
er, adnod ]5, a thrwy gamwedd un y teyrnasodd mar- 
wolaeth adnod 17> trwy gamwedd un y daeth barn ar 
bob dyn i gondenmiad, adnod 18, oblegid trwy anuf- 
udd-dod un dyn y gwnaethpwyd llawer yn bechadur- 
iaid, adnod \6, 19. MaeV apostol yn profi bod cy- 
fammod neu ddeddf, cyn yr hon a roddwyd gan Mo- 
ses, trwy ba un yr oedd holl ddynolryw dan tarn con- 
demniad, canys hyd y ddeddf, (a roddwyd ar Sinai) 
yr oedd pechod yn y byd ; eithr ni chyiVifir pechod 
pryd nad oes deddf. Eithr teyrnasodd marwolaeth o 
Adda hyd Moses, ie, arnynt hv^y y rhai ni phechasant 
yn ol cyfFelybiaeth camwedd Adda, adnod 13, 14. 
rJi roddwyd cyfraith Moses i'r diben i bechaduriaid 
gael bywyd trwyddi, canys trwy'r ddeddf y mae adna- 
bod pechod ; Rhuf. iii. 20. Oblegid troseddau y 
rhoddwyd hi yn ychwaneg. Gal. iii, 19:, fel yn amlhai 
camwedd, Rhuf. v. 20, fel y cauer pob genau ac y 
byddo'r holl fyd dan farn Duw; am hynny, trwy 
weithredoedd y ddeddf ni chyfiawnheir un cnawd yn 
ei olwg ef; Rhuf. iii. 19, 20. Ac na chyfiawnheir 
iieb trwy'r ddeddf gerbron Duw, eglur yw, oblegid y 
cyfiawn a fydd byw trwy ffydd, a'r ddeddf nid yw o 
tfydd, ond y dyn a wnel y pethau hynny, a fydd byw 
ynddynt. Gal. iii. 1 1, 12. Canys pwy bynnag a gad- 
wo'r gyfraith i gyd oil, ac a ballo mewn un pwngc, y 
mae efe yn euog o'r cwbl ; lago ii. 10 Canys ac ys- 
tyried y ddeddf fel cyfanimod, mae un pechod yn di- 
ddymu hawl cyfreithlon i fywyd ac yn gosod yr euog 
yn ddarostyngedig i'w chosp ddychrynllyd, canys 
cynnifer ag sydd o weithredoedd y ddeddf, dan fell- 



127 

clitb y maent^ canys ysgritenwyd, melldigedig yw pob 
lui nad yw yn aros yn yr hoU bethau a ysgrifenir yn 
llyfr y ddeddf Tw gwneuthur hwynt; Gal. iii. 10. 
I)eut. xxvii. 26. Gan hynny nid yw'r credinwyr dan 
y ddeddf fel cyfammod, ac nid yvv eu disgwyliad am 
fyvvyd tragyvvyddol^ na'u hawl iddo^ yn deiliio oddi- 
wrth eu hufudd-dod peisonol, na'u gobaitli ychwaiUi 
o gael rhyddhad oddiwrth gosp wedi eu sylfaenii ar 
un daledigaeth ag maent wedi ei gwneulhur^ neu a 
allant ei gwneuthur dros eu pechodau ; trwy Grist 
maent gwedi marw I'r ddeddf fel ag mae'n addo byw- 
yd, neu^n cospi a marwolaeth, nid ydynt hwy dan ei 
haddewidion na'i chospedigaeth 'chwaith ; mae eu 
perthynas gyfammodol a'r ddeddf gwedi ei diddymu, 
ac maent w^edi dyfod yn eiddo Crist, fel y dygent 
ffrwyth i Dduw. Gwel Rhuf. vii. 1 hyd adnod 7. 
Mae'n wirionedd diamheuol nad yw'r gwir gredinwyr 
dan y ddeddf, eithr dan ras, Ond mae'r un mor eg- 
lur 7iad ydynt yn ddiddeddf i Dduw, ond dan y ddeddf 
i Grist. Fe ymddengys nad oes dim 2:wrthddywediad 
yn y testunau ysgrythyrol hyn^ os ystyriwn y pethau 
canlynol : 

Yn gyntaf, wrth y gair deddf yr ydym i ddeall y 
rlieol bendant o ufudd-dod moesol. Mae iifudd-dod 
moesol yn tarddu oddiwrth ein perthynas a Duvv, (fel 
awdwr ein hanfod) ac a'n cyd-greaduriaid, ac yn gyn- 
nwysedig mewn goruchel gariad tuag at Dduw^ a 
charu o honom ein cymmydog fel ni ein hunain; felly 
mae'r holl gyfraith yn gynnwysedig mewn cariad. 
Mae gorchymynion moesol yn tarddu oddiwrth, a 
chwedi eu sylfaenu ar naturiol briodoldeb ac addas- 
rwydd pethau, ac am hynny yn rhwymo pob rhyw 
greaduriaid rhesymol yn y byd hwn, a'r hwn sydd i 
d dyfod. Tra mae'r berthynas yn parhau rhwng y^ cre- 
awdwr a'i greaduriaid, ni ellir byth ddiddymu y rhwym- 
edigaeth sydd arnynt ei garu ef, fel eu daioni pennaf, 
a byw i'w glod, fel eu prif ddiben ; canys mae'r gyf- 
raith sydd yn gofyn y cyfryw gariad ac ufudd-dod yn 
anghyfnewidiol. Nid yw'r Jehofa yn gofyn ein mawr 
gariad tuag atto ef, yn unig o herwydd ei awdurdod 
arnom^ end o herwydd ei anfeidrol odidawgrwydd a'i 



12S 

terthynas a ni. Nid am ei fod yn gorohymmyn i ni 
ei garu ef uwchlavv pob peth arall, y mae ef yn unig 
wrtbddrych priodol o'n cariad, ond y rheswm ei fod 
yn gofyn i ni ei garu, yvv ei fod yr unig zvir wrtb- 
ddrych o'n sercbiadau. Nid yw'r gyfraitb foesol yn 
gwneutbur un dyledswydd yn addas neu'n briodol, 
end yn cyboeddi ac yn gofyn yr byn sydd felly o'i 
natur ei bun. 

Yn ail^ Gan bynny mae gorcbymynion moesol yn 
gwabaniaetbuoddiwrtbdrefniadau neu osodiadau pen- 
dant; mae'r naill yn tarddu yn unig oddiar evvyllys 
Duw, ac am bynny yn gyfnevvidiol o ran eu natur, 
canys maent yn ymddibenu yn gyfan gwbl ar bender- 
fyniad ei ewyllys. Dicbon rbeswm neu oleuni natur 
ganfod neu gael allan y briodoldeb o ufudd-dod moe- 
sol ; ond ni's gellir llunio un idea am ufudd-dod pen- 
dant, ond mewn canlyniad i ddadguddiad dwyfol, 
mae'r cyntaf yn ddyiedus oddiwrtb bob creadur^ dyn- 
ion ac angelion. Mae gvvrtbddrycbau'r ail yn cael 
eu darlunio mewn modd neillduol yn yr ysgrytbyrau 
sanctaidd. Fel byn yr oedd yr boll ddeddfau sere- 
moniol wedi ei rboddi i'r luddewon yn unig, fel cys- 
god o ddaionus betbau i ddyfod, a hwy a ddileuwyd 
ymaitb y'Ngbrist, yr bwn oedd y sylwedd ag oedd y 
deddfau byn yn ei osod allan, ac yn yr bwn y caw- 
sant eu diddymu. Ond yr oedd y gyfraitb foesol er- 
ioed, ac bi a fydd by tb, yn rbwymo pawb yn ogyfu web ; 
hi yw rbeol y cariad hwnnw, a'r ufudd-dod, ag sydd 
ddyiedus i'r Jehofa oddiwrtb luddewon a Cbenbed- 
loedd, ac i'r naill y Hall a'u bystyried fel ei hiliogaetb. 
Ond er bod y ddeddf seremoniol dan yr hen desta- 
ment wedi ei chyflawnu y'Ngbrist^ a'i dileu ymaitb 
trwy ei farwolaetb, y pryd bynny efe a'i boeliodd bi 
wrth ei groes ; etto yr oedd llawer o'r luddewon a gre- 
dasant y'Ngbrist yn parhau i ymlynu wrth y cysgod, 
er bod y sylwedd wedi dyfod. Gan bynny mae'r 
apostol yn ymdrechu i brofi dilead y ddeddf bonno^ 
trwy ba un yr oedd y defodau seremoniol bynny yn 
cael eu cyflawnu gan eglwys Dduw, dan yr oruch- 
wyliaeth gyntaf. Yr oedd y^osodiadau byn yn cael 
eu parchu a'u cyfiawn gymeradwyo, ac yr oeddent i 



129 
Israel yn llwyr fuddiol, ac yn atteb dau ddiben. Sef 
eu dwyn dan deinilad o halogrwydd ac euogrwydd, 
a'u bod yn ddarostyngedig i gospedigaeth^ yn ol tiler- 
au'r cyfammod gweithredoedd^ yr liwn oedd bob ir.m- 
ser o flaen eu golvvg ; ac hefyd i gyfeirio eu ffydd a'u 
gobaith at yr lachavvdwr oedd vvedi ei apwyntio. Y 
ddeddf gan hynny oedd eu hathro hwynt at Grist. 
Eithr gwedi dytbd Crist, nid oeddent mwyach dan 
athro; Gal. iii. 24, 25. Ond gwedi i'r gosodiadau 
maith a phoenus hynny ddyfod yn aniuddiol;, mae 
apostol mavvr y cenhedloedd yn ymdrechu i argyhoe- 
ddi'r luddevvon crediniol nad oeddent hwy dan y 
ddeddf honno. Nid oeddent dan un ddeddf a allasai 
roddi hawl i iechavvdwriaeth ; canys pe rhoisid deddf 
(o unrhyw) a allasai fywhau, yn wir o'r ddeddf y bu- 
asai cyfiawnder; Gal. iii. 21, ac yna buasai'r efengyl 
yn cael ei diddymu, a marwolaeth Crist yn llwyr af- 
reidiol. A thrwy fawr anhawsdra y dygwyd yr Indd- 
ewon oddiwrth y defodau seremoniol jmi nyddiau'r 
apostolion ; gan hynny mae'r ysgrifenwyr sanctaidd 
pan inaent yn llefaru am eglwys Crist, fel gwedi ei 
rhyddhau oddiwrth y ddeddf, a'r gosodiadau maith a 
phoenus a difudd hynny, y rhai a ddileuwid ac a dyn- 
wyd ymaith, pan maent yn llefaru ar y testyn yn ar- 
feryd y geii iau mwyaf dirmygus, gan eu galvv hwy eg- 
wyddorion llesg a thlodion, defodau cnawdol^ &c. 
Ond mae dyledswyddau'r gyfraith foesol yn cael eu 
cymniell trwy yr egwyddorion mwyaf cadarn. Yr 
oedd Paul yn ymhyfrydu yn y ddeddf yn ol y dyn 
oddi fewn, ac am yr achwyniad o'i bod yn cael ei di- 
rymmu trvvy ffydd yr efengyl mae ef yn ei wadu gydag 
angerdd duwiol, ac yn bwrw ymaith y cyfryw feddwl 
gydadigllonedd. Wrth hynny aydym ni yn gweuthur 
y ddeddf yn ddirym trwy ffydd ? ^ia atto Duw : eithr 
yr ydym yn cadarnhau'r ddeddf; Rhuf. iii. 31.* 

* See a sermon on this text, by the Rev. C. Evans, intitled, 
The Law established by the i^ospel ; Dr. Gill on the Law in the 
hand of Christ; and Mr. Booth's Death of Legal Hope, ^c* 

* MaeV ordinhad o fedydd a swperyr Arglwydd o natur ben- 
dant, ac yn ymddibenu yn hollol ar ewyllys Duw, iel mae gwedi 
ei haralygu y'ngair y gwirionedd j yma maeV pyngciau'n caei eu 



130 

Yn diydydd, Mae'r apostol yn profi oddiwrth hel- 
aethrwydd cyfFredinol y ddeddf foesol, bod Cenhedl- 
oedd yn gystal ac luddewon dan bechod, ac am hyn- 
ny yn ddarostyngedig i gospedigaeth, ac nad y w havvl 
i fywyd yn tarddu oddiwrth uFudd-dod dynol, o her- 
wydd yn ol rheol cyfiawnder, mae pob un yn euog. 
Gan hynny maent wedi eu condemnio am egwvdd- 
orion a gweithredoedd ag oedd yn groes i'r ddeddf^ yn 
ganlynol, trwy weithredoedd y ddeddf ni allesid cyf- 
iawnhau un cnawd. Mae havvl y credinwyr i fywyd 
a'u rhyddhad oddiwrth gosp^yn tarddu oddiwrth achos 
arall. Am hynny fe ddy wedir am y cyfryw nad ydynt 
dan y ddeddf, ond dan weinidogaeth gras; canys 
gweinidogaeth angau yw'r ddeddf i bob troseddwr, a 
thrwyddi hi mae Hid a digofaint, trailed ac ing, yn cael 
eu cyhoeddi yn erbyn pob enaid sydd yn gwneuthur 
drygioni, yr luddew yn gyntaf, aVgenedl-ddyn hefyd. 
Ond ein hanwyl Iramanuel a gyflawnodd ei gorch- 
ymmynion ac a ddioddefodd ei chosp yn lie ei bobl, 
a thrwy hynny fe a'u gwaredoedd oddiwrth y gosp 
ddyledus, ac a roddodd iddynt hawl i fywyd, wedi ei 
sylfaenu ar ei anfeidrol haeddiant. Am hynny nid 
ywV credinwyr dan y ddeddf fel cyfammod. Nid 
trwyddi hi maent yn djsgwyl cael bywyd, ac nid 
trwyddi hi y cospir hwynt a marwolaeth, o herwydd 
nid ydynt hwy dan y ddeddf, ond dan nerthol ddy- 
lanwad, cyssyrol addewidion, a helaeth fendithion 
gras. Pa fodd bynnag, nid ydynt, ac ni allant gasglu 
oddiwrth hynny, fod eu rhwymedigaeth i garu, ac 
ufuddhau i Dduw, trwy hynny yn cael ei leihau, ond 
iV gwrthwyneb yn cael ei anfeidrol chwanegu. 

Os oes neb sydd yn proiFesu duwioldeb yn gwadu 
nad yw cyfraith yr Arglwydd yn rheol o ufudd-dod, 
mae cariad yn ein cymmell i obeithio nad yn fwriadol 

darlunio, y dull o'u gweinyddu'n cael ei nodi allan a'i eglurhau, ' 
a diben a bwriad y ddwy ordinhad yn cael ei amlygu, a'u parhad 
yn yr eglwyshyd ail ddyfodiad Crist yn cael ei gyflawn gadarnhau. 
Mae'r ddeddf foesol, er ei bod yn wahanol oddiwrth, etto yn gys- 
sylltiedig a, ac yn rhedeg trwy bob sefydliad pendant neu awdur- 
d'odol; trwy ba un mae ufudd-dod yn ddyledus iddynt oddiwrth 
bawb o'r rhei'ny ag sydd yn cael eu hystj^ried yn ddeiliaid cym- 
niys, yr hyn da fyddai i gredinwyr ei ystyried yn drwyadl. 



131 

niaent yn honni'r cyfryw beth, ond eu bod yn devvi^ 
geiriau anghymwys i osod eu nieddyliau allaii; canjs 
niae geiriau a nieddyliau rhai dynion yn hollol ang- 
hyfeillgary ac yn cadw'r fath ddiifawr bellder rhyng- 
ddynt ag eraill, ac yn gwahaniaethu cymmaint fel o 
braidd y gellir byth erfyn eu heddychu. Ond y 
rhei'ny sydd yn amddiffyn yn bwyllog 7iad yw'r cre^ 
dinwyr dan y ddeddffel rheol bywyd, ac yn gweith- 
redu oddi ar y cyfryw egwyddor, aiaent yn rhoddi 
prawf digonol eu bod mewn gwrthun anwybodaeth o 
(nid i dyweud eu bod yn elynol i) natur Duw, ei ly- 
vvodraeth a'i efengyl. Ni ddychymmygwyd erioed 
athrawiaeth mwy newidiol ac afresymol, na'r dyb hon 
o eiddo'r Antinomiaid. Mae'i yn tueddu i ddinistroV 
syniadau wrth ba rai yr ydym yn gwahaniaethu rhvvng 
drwg a da^ cyfiawnder ac anghyfiawnder, trwy wadu 
hanfod a gwasanaeth y ddeddf honno, trwy ba un y 
bernir ac dadguddir natur meddyliau a gweithredoedd, 
Mae'i yn gwneuthur credinwyr yn anghymmwys i 
alaru am bechod, fel mae ynddynt^ neu cael eu wneu- 
thur ganddynt hwy^ neu grist'nogion eraill. Canys 
lie nid oes deddf nid oes bechod. Mae'i yn gwneuthur 
edifeirwch yn nod anffaeledig o annuwioldeb^ ac hyf- 
rydwch y'nghyfraith Duw yn hudoliaeth ; mae*i yn tu- 
eddu i attal y credadyn rhag gweddio am ddwy fol gy far- 
wyddyd, o herwydd^ pa fodd bynnag y bydd iddo grwy- 
dro, nid yw byth ar fai, na byth mewn perygl o lithro 
i'r neilldu o Iwybr ei ddyledswydd, am nad yw dan 
rwymau i rodio mewn un llwybr. Ni raid i'r credad- 
yn weddio ar Dduw am gael ei wared rhag y drwg 
rhag iddo ei flina ef, canys pechu nis gall, gwnaed y 
fynno, o herwydd pechod y w troseddiad y ddeddf. Ac 
nis gall ymbil ar Dduw ar iddo faddau ei ddyled iddo^ 
am ei fod yn dra hyderus nad yw'n ddyledus iddo o 
fFyrlling. Beth bynnag oedd ei gyflwr o'r blaen, mae 
ef yn awr yn ddyn diddeddf, nis gellir ei ofyn am 
ddim. Mewn gair, mae Antinomiaeth yn dysgu'r 
credadyn i beidio ag ofni Duw na pharchu dyn, canys 
yn ol yr athrawiaeth hon nis gall anfoddloni un, na 
niweidio'r Hall ; eithr am nad oes deddf, nid y w creu- 
londer yn waharddedig ; ond mae gwirionedd a thwyli. 



132 

duwioldeb ac anuwioldeb^ cariad a Hid yn gweddu'r 
credinwyr yn gystal y naill a'r Hall. 

Eitlir chychzm nid felly y dysgasoch Grist, os bu i 
chwi ei glyued ef, ac os dysgzi}i/d chwi ynddo megis 
matW gzcirioneddynyr lesu, Eph. iv. 20^ 21. Fe fydd 
i chwi nid yn unig lawenhau yn eich perthynas ^V 
Arglwydd, ond dylai bob credadyn ystyried ei hun 
dan anfeidrol rwymau i'w garu ef^ ufuddhau iddo, ac 
ymlynu wrtho^ fel mae'n weddus i natur ei gyd-ber- 
thynas ag ef, megis deiliad i'w IVenin, 1 Thes. ii. 12; 
Col. i. 10 — \o. Gwraig iV gwr, Eph. v. 23, 29. Mi- 
Iwr i'w dywysog, 2 Tim. ii. 3. Gwas i'w feistr, 1 Pedr 
ii. l6; Rhuf. vi. 16 — 22. Ac megis plentyn i dad 
tirion a thrugarog. Byddwch gan hynny ddilynwyr 
i Dduw, fel plant anwyl; Eph. v. 1. Ymhellach gan 
hynny yfrodyr, yr ydym yn attolzvg i chwi, ac yn deisyf 
yn yr Arglwydd lesu, megis y derby niasoch gennym pa 
fodd y dylech radio a boddloni Duzs^y ar i chwi gyn- 
nyddu fwyfwy, gan wybod mai da yw'r gyfraith^ os 
arferdyn hi'n gyfreithlon; 1 Thes. iv. 1; 1 Tim. i. 8. 
Canys gwir yw'r gair, fod y sawl a gredasant i Dduw 
yn ofalus ar flaenori mewn gweithreoedd da; y pethau 
hyn sydd dda a buddiol i ddynion ; Tit. iii. 8. A phob 
un sydd yn enwi enw Crist ymadawed oddiwrth ang- 
hyfiawnder; 2 Tim. ii. 19. Nid oes dim yn fwy am- 
Iwg na bod y credinwyr dan ras, ac nid dan y cyfam- 
mod gweithredoedd, ond beth gan hynny .^ A becli wn 
ni o herwydd nad ydym dan y ddeddf, eithr dan ras? 
Na atto Duw, Rhuf. vi. 15. Drachefn, er bod tywylU 
wch ac ammheuaeth, mewn perthynas i'r gyfraith 
foesol gwedi ei symud ymaith. 

Yn bumed, Mae eraill yn cael eu tramcwyddo o 
herwydd gosodiadau pendant yr Arglwydd; mewn 
rhan trwy esgeulystra, a'r modd dirmygus mae eraill 
yn trin ordinhadau sanctaidd yr efengyl, pa rai er 
hynny sydd a pharch ganddynt i grefydd. Mae 
crist'nogion iefaingc yn gyffredin yn cael eu llywod- 
raethu yn fawr gan y rhei'ny ag maent yn eu anrhy- 
deddu, ac yn ganlynoi pan maent yn sylwi bod y 
y cyfryw ac sydd gwedi adnabod a charu'r Arglwydd 
dros hir amser^ yn esgeuluso ordinhadau'r efengyl^ 



133 

maent yn barod i gasglu^ y byddai'n fyrbwylldra ac 
yn ymddangosiad o falchder a rhyfyg ynddynt hwy 
i gymmeryd y blaen ar y fath grist'nogion enwog. 
Gan hynny^ maent naill ai trwy gau ostyngeiddrwydd 
neu wir ofn, yn cael eu cadw yn ol rhag dywedyd yr 
hyn mae Duw wedi ei wneuthur dros eu heneidiau, a 
gvvneuthur jprofFes gyhoeddus o Grist yn ei ordinhadau 
arbenig. Trwy oedi, mae eu sel at Grist, a'u cariad 
at ei ddiweddi yn cael ei leihau, ac yna yr ydys yn 
codi gwrthadleuon yn ami, i brofi nad yw'n ddyled- 
swydd neillduol arnynt, a hynny am na feddant y 
fath fywiogrwydd meddwl ag sydd angenrheidiol go- 
gyfer a'r cyfryvv ymddygiadau sanctaidd. Fel hyn 
trwy esgeulustra, mae eraill yn cael eu llwfrhau a'u 
hattal, rhag gwneuthur profFes o Grist, yn ol y cyfar- 
wyddyd a roddodd efe i'r rhai hynny sydd yn ei 
garu ef. 

Ond er cymmorth, hyff^orddiad, a bywiogrwydd y 
cyfryw gredinwyr llwfr, mi gaf osod y pethau canlynol 
gerbron eu difrifol ystyriaeth : 

Yn gyntaf, Mae caredigrwydd Crist yn ymddangos 
yn dra helaeth yn ei waith yn dileu'r fath nifer o dde- 
fodau seremoniol ag oedd yr eglwys yn gorfod eu cy- 
flawnu dan oruchwyhaeth Mpses, pa rai oedd yn an- 
hawdd, yn boenus, ac yn gQStfawr iawn i'r Israeliaid, 
ac am hynny yn cael eu galw iau'r caethiwed ; ac yn 
gymmaint na apwyntiodd efe ond yn unig dwy ordin- 
had betidant i gael eu cadw gan ei ganlynwyr dan 
oruchwyliaeth yr efengyl; sef Bedydd a Swper yr Ar 
glwydd, pa mor anniolchgar ynte yw gwrthod ufudd- 
hau neu gydsynied a'r hyn sydd mor hynaws, mor 
drugarog, mevvn cymhariaeth iV hyn ag oedd yn ddy- 
ledswydd anhepgorol ar y rhai hynny ag oedd eu rha- 
gorfVeintiau beth anrhaethad wy yn llai na'r eiddo chwi, 

Yn ail, Er^ dylai crist'nogion ymofyngar sylwi ar 
rodiad eraill,^ yr ydys yn erchi iddynt fyned ar hyd 
ol y praiddy a bod yn ganlynwyr Vr rhei'ny, yrhai 
^ trwy ffydd ac amyntdd sydd yn etifeddu'r addemdion^ 
'etto ni ddylid canlyn neb y'mhellach nag maent hwy 
yn ganlynwyr i Gnst, pa mor ardderchog by n nag y 
maent, neu'n ymddangos eu bod. Pa fwyaf enwog 

M 



134 

y b'o dyn am dduwioldeb a chyneddfau naturiol, 
mwyaf niweidiol yvv ei siamplau pan mae'n ddioial 
am^ neu'n gadael llwybr ei ddyledswydd. Ysgattydd 
y buasai rhai yn dadleu yn wrol yn erbyn y ddyfais 
ffiaidd honno^ o gyfnewid gogoniant y Jehofah i gy- 
ffeJybrwydd ych, pe buasai Aaron^ sanl Duw, ac oif- 
eiriad y gorucbaf, heb fod a Haw yn y gorchwyl, 
Ond fel ag yr oedd pethau^ y bobl a gydsyniasant 
gyda phleser^ ac a ddawnsiasant o lawenydd. Pe bu- 
asai eu Ilavvenydd yn arvvydd sicr o gymmeradwyaeth 
Duw, buasai pob peth yn dda; canys y gynnulleidta 
a gawsant amser cysurus iawn ac odfa fayfryd nes eu 
lluddias gan Moses, yr hwn, er ei fod o dymer lari- 
aidd, etto efe a geryddodd y troseddwyr gyda llymder. 
Gvvybed meirw a wnaiit i enaint yr apothecari ddrewi, 
felly y gwna ychydig fFolineb i wr ardderchog o her- 
wydd doetbineb ac anrhydedd ; Preg. x. 1 . Am hyn- 
ny na fydded i chwi alvv un dyn ar y ddaear yn athro, 
inewn perthynas i bethau ysbrydoi. Hyn yvv siampl 
a gorchymyn Crist, eich aihio chwi, yr hwn sydd yn 
y nef, yr hwn yw Brenin Sion, a'r hwn a ddylech 
chwi ei barchu yn dcliragrith. Chwi ddylech garu ac 
anrhydeddu pavvb ag sydd yn caru'r lesu, ond ar yr 
un piyd, j^stynwch eich bod yn gwasanaethu yr Ar- 
glwydd Crist, I'ch Harglwydd eich hun yr ydycli 
yn sefyll neu'n syrthio. Iddo ef yn unig yr ydych 
yn gyfrifedig, T\i ddichon neb brofi eu bod gwedi 
caei caniaitad gauddo ef, i esgeiiluso neu gyfnewid un 
o'i drefniadau; ac yn wir ni all neb honni awdurdod 
i roddi caniattad yn ei enw, oddieithr y dyn ^ pechod, 
aV rhai hynny a awdurdodv\yd ganddo ef. Ond gad- 
ewch bod eraill vedi cael y cyfryw ganiattad, pa fodd 
y gellwch brofi eich bod chwi wedi deibyn y cyiryw 
rodd r Gan hynny, O gredadyn> na tyd<]ed i ti sefyll, 
gan ddisgwyl pa beth mae'r dyn da hwn, neu odyn 
da aiail yn bwriadu ei wuenthur, ac na tjina'th leddwl 
mewn perthynas i yinddygiad Crist tnag attynt hwy* 
Cofia atteb Crist i Fedr pan oeda inor ymofyngar 
ynj^jiyicb ei trawd loan, gan ddyv\edyd, Arglwydd, 
beth a wna hwn ; Pa uior iiym, ac etto pa mor dirion 
* Y Fab. 



J 35 
oedd atteb y Prynwr i'r gofyniad ammberthynasol. 
Os m?/rmaf iddo aros hyd oni ddeh^yfy Beth yw 

HYNNY I TI, CANLYN DI FYFI ; loail xxi. 22. 

Yn drydydd, Ystyrivvch^ iia ddylid diystyru awdwr- 
dod dvvyfoL Cafodd dau fab Aaron eu taro'n feirw 
amgynnig gvvyrio oddiwrth orchymmyn yr Arglwydd. 
A bu Moses gwr Diiw^ yn agos a cholli ei fywyd, trwy 
esgeuluso ei ddyledswydd, o herwydd cydsyuio mae'ri 
debyg a deisyfiad ei briod. Ysgatfydd y dywaid rhai 
wrthych bod yn afreidiol sylwi ar y cyfiyw drefniadau 
am nad ydynt yn ordinhadau achubol. Ni fyddai ya 
ddrwg i ymofyn gan y cyfry w bobl, pa beth ywV odin- 
hadau achuboh Pa le maent iV cael? Os nad oes un 
o honynt yn achubol^ yna yn ol yr wrthddadl, ni ddy- 
lid sylwi ar un ddyledswj^dd^ na'i chyiflawnu chwaith. 
Ni ddylid gwneuthur gweithredoedd cyfiawnder^ canys 
nid yw iechawdwriaeth o weithredoedd, eithr o ras. 
Mae'n syndod bod y fath reswn distadl yn cael ei ar- 
feryd gan y rhai hynny sydd yn ffieiddio rhydd-did yr 
Antinomiaid, a deddfoldeb yr Arminiaid; gan weled 
fed natur y ddau yn gyssylltiedig ynddo. Mae'r fath 
reswni wedi ei genhedlu gan y ddwy athrawiaeth 
hynny ag sydd yn hollol groes iV giiydd ac yr un 
mor afresymol. A ydyw'r lesu mewn gwirionedd 
wedi colli ei awdurdod, fel y byddai ei drefniadau yn 
cael edrych arnynt fel pethau anfuddiol? Ac a ydyw 
Crist wedi gwneuthur cyn ileied dros ei bobl_, fel nad 
ydynt dan un math o rwymau, (allan o ddiolchgarwch) 
i wneuthur rhyw beth drosto? A ydyw cariad Crist 
wedi colli ei gymhelliad cynhyrfiol? Ac a ddylai 
crist'nogion fod yn hollol ddifatter am wasanaethu 
Duw, ddim ymhellach nag maent yn disgwyi cael eu 
gwobrwyo am hynny? 

Onid yw dymuniad cyfaill anwyl pan fyddo ar ei 
wely angau^ yn arferol o gael ei barchu gan ei geraint 
sydd ar ei ol ? Ac oni fydd i ni wrando gyda serch 
adfywiol ar ein cyfaill gorau^ ein hanwyl Imanuel, 
pan oedd yn apwyntio'r ordinhad o swper^ gan ddy- 
wedyd, gwnewch hyn er coffa am danaf. Drachefn^ 
efe a anfonodd o'r nef trwy'r apostol Paul, adnewydd- 
iad o'i ddymuniad at yr eglwysydd. Gwel 1 Cor. xi. 



135 

^.'3. Ei ordinhadau yw ei Balasau lie mae'n dangos 
eiogoniant^, acyn gwledda gyda'i bobl, gan ddywedyd, 
bwyttewch, gyfeillion, yfwch, ie, yfwch yn helaeth, 
fy rhai anwyl. Deuwch ymlaen ynte chwi gyfeillion 
lesu, a chanlynwch ei siampl ef, a derbyniwch dirion 
gofFadwriaeth ei gariad. Unwaith etto, 

Yn chweched^ Mae rhai yn cael eu mawr flino am 
eu bod yn analluog fel maent yn eu cyflwr syrthiedig 
i gyflawnu gofyniadau dwyfol. Mae'r cyfryw sydd 
yn teimlo eu hunain yn ddirym, ac maeV ysgrythyr 
yn cyhoeddi bod y rhai hynny felly ag y bu Crist farw 
drostynt, Rhuf. v. 6, ac wrth ba rai y dyvvedodd, he- 
bof fi ni ellwch chwi wneuthur dim^ loan xv. 5, y 
xhai sydd yn brofiadol o'u hollol analluogrwydd a'u 
cwbl ymddibeniad ar yr Arglwydd, mae'r cyfryw 
nieddaf yn cyttuno a r hyn mae'r apostol yn ei lefaru 
am dano ei hun a'i frodyr, pa rai oedd yn weinidogion 
galluog o'r Testament newydd. Eu hiaith yw, pwj 
sydd ddigonol i'r pethau hyn? £ Cor. ii. 16. 

Nid o herwydd ein bod yn ddigonol o honom ein 
hunain i feddwl dim megis o honom ein hunain, eithr 
ein digonedd ni sydd o Dduw, 2 Cor. iii. 5. Oddiwrth 
deimlad o wendid personol, yn gyssylltiedig ag argy- 
hoeddiad o hollol ac angenrheidiol rwymau i ufudd- 
hau, mae amryw o anhawsderau yn cyfodi mewn per- 
thynas i gyfiawnder Duw yn gofyn gan ei greaduriaid^ 
yr hyn mae ef yn ei wybod ac yn ei gyhoeddi fod yn 
amhosibl iddynt ei wneuthur. Mae haeru ac amddi*- 
ffyn bod gan ddynion allu naturiol i ddychwelyd at 
Dduw a derbyn yr efengyl, a'i ogoneddu ef mewn 
gyrfa o ufudd-dod sanctaidd iV gyfraith, htb dywallt 
i mewn egwyddor oruwchnaturiol, yn gwrthwynebu 
cyhoeddiadau pendant Duw yn ei air mewn perthynas 
i'r angenrheidrwydd o'r adenedigaeth, a'r amhosibil- 
Twydd i'r rhei'ny sydd yn y cnawd wneuthur dim ag 
sydd yn hyfryd ac yn rhyngu bodd Duw. Gwel Rhuf* 
viii. 5. hyd yr 8. Ond mae'r rhei'ny sydd yn gwrth- 
wvnebu'r athrawiaeth o rydd ras, yn cael eu eymmell 
i ddadleu dros allu dyn, i garu Duw ac ufuddhau iddo, 
o-an osod allan anallu dyn fel yn gwbl anghyson a'r 
gorchymynion a'r annogaethaia sydd yn yr ysgrythyr- 



137 
&u i gjmmell dynlon i ufuddhau a chredu; mae j 
rhai hvn ar un Haw yn areithio gydag ymddangosiad 

orfoiedd ar yr afresyaioldeb o dybied fod Duw yn 
gofyti yr hyn sydd yn amhosibl ; ac maent yn cael 
cydsyniad y rhai hynny sydd yn dal y gwirionedd 
mewn angbj'fiawnder^ ac yn gosod dynion allan fel 
yn hoUol ddifeius er ea bod yn anufudd, o hervv}^dd 
nad oes ynddynt allu i uFuddhau. Liawer fFordd a 
gymraerwyd i esgusodi ammherffeithrwydd dyn a 
lleihau ei euogrwycld. Fel ag mae dynion wrth natur 
yn ddieithraid i Dduw^ nid yw ddim yn rhyfedd eii 
bod yn ymdrechu i ffurfio ei lywodraeth o newydd yn 

01 eu gwahanol dueddiadaii^ i'r diben i lonydda cyd- 
wybod^ achynnal i fynu y disgwyliad hyfryd o dded- 
wyddwch rhagllaw_j heb sancteiddrwydd ; neu heb fod 
yn ddyledus i'w drugaredd a'i ras. Mae pob gvvrth- 
wynebiad i'r efengyl^ pob gau ddychymmyg o ddifin- 
yddiaeth, yn cyttuno b^d cyfraith Duw yn rhy greu- 
lon ; ac y dylai os yw bosibl, gael ei haddasu, a'i 
gwneuthur yn gyfattebol i gyflwr presenol dynolryw; 
ond maent yn gwahaniaetbu yn fawr o ran y dull^ 
neu'r modd y dylid cyflawnu'r fath orchwyl. Ac 
mae'r rhei'ny sydd yn credu bod cyfraith Duw yn 
anghyfnewidiol^ ac na ellir ei hesbonio fel y byddo'n 
gyttunol a meddwl cnavvdol^ ac yn ffieiddio purdeb 
tufewnol megis mae'r gylraith yn gofyn ; mae'r cyf- 
ryw gan hynny yn dadleu am ryddhad^ a hollol wa- 
redigaeth oddiwrth ei hawdurdod atgas^ gan ei gyfri 
yn fraint neillduol i sefydlu os yw'n bosibl yn nha- 
iaith Antinomiaeth ; ystad mor bell oddiwrth Dduw 
fel mae ei phreswylwyr yn tebyg nad yw ei arghvydd- 
iaeth yn cyraedd hyd attynt. Mae'r holl gan systems 
yn cyttuno i brofi ux^ gwirionedd pwysfawr^ h. y. hyd 
nes byddo cyfraith Duw yn cael ei hystyried"^ fel ya 
gyfiavvn yn ei hoil ofynion, a'i chyhoeddiadau dych- 
rynllyd^ m eliir byth ddeall yr efengyl yn briodol^ a'i 
derby n yn galonog; yr hyn a ddichon y sylwiadau 
canlynol ysgatfydd ei broS'n ddigonol, yn gystal a 
pharattoi'r ffordd gogyter a dad-ddrys yr anhawstra 
rhagddywededig. 

Yn gyntaf, Mae rhai yn haeru yn hyderus pan feth- 

M3 : 



138 
odd dyn yn ei ufudd-dody i berffeithrwydd Duw ei 
rwymo ef i gyfnezoid sefydliad ei lywodraeth, cyii 
belled, fel nad oedd raid vvrth farvvolaeth Crist gogy- 
fer a chael rhyddhad oddiwrth gospedigaeth. Bod 
edifeirwch, a maddtuant yn gyssylltiedig a chyfrailh 
naturiol cyfiawnder. Ac na ddaeth Crist i wneuthur 
cymmod dros anvviredd, ond yn unig i roddi siampl 
o wir ufudd-dod, ac i gadarnhau ei athrawiaeth trwv 
ei selio a'i vvaed ei hun. Ond, mewn cadarnhad o'V 
gwirionedd am yr hwn y cafodd ei gondemnio, gall- 
asai Crist weddio ar ei Dad, yr hwn a anfonasai fvvy 
na deuddeg lleng o angylion i'w wared rhag marwol- 
aeth ; ond pa fodd ynte (ebe ef ) y cyflawnid yr ysgry- 
thyrau, mai felly y gorfydd bod, Math. xxvi. 53, 54, 
canys heb ollwng gwaed nid oes faddeiiant, Heb. ix 
£2. Ond gadew^ch i Grist ddyfod yn unig fel siampl, 
oni chanlyn bod y gyfraith, ag oedd ef i ufuddhau 
iddi, yn gofyn purdeb natur, a pherfFaith ufudd-dod, 
yn gymniaint a bod Crist ein siampl ni yn rhwymedig 
i bob un o'r ddau? Os nad oedd y gyfraith yn gofyn 
perfFaith ufudd-dod, ond bod edifeirwch wedi ei osod 
a chwedi ei dderbyn yn ei le ef, a Christ wedi dyfod 
i roddi i ni siampl pa fodd i gyraedd iechawdwriaeth ; 
ond yw yn naturiol i gasglu, gogyfer a'i fod yn siampl 
briodol i ni i'r cyfryvv ddiben, y dylasai fod yn ddi^ 
ffygiol yn ei ufudd-dod, ac yn ddeiliad o edifeirwch 
diragrith; dicfelhyn hollol amlygu, (er calondid i ni 
ei ganlynwyr) mai er ei fod ef yn ammherffaith fel 
nmau, etto trwy fod yn edifeiriol iddo gael maddeuant 
am ei holl ammherffeithrwydd. Mae'r ddyfais hon 
rhaid addef, mor belled ag mae'n perthyn i dderbyn- 
iad gyda Daw, yn cau allan yn gyfan gwbl yr angen- 
rheidrwydd o Grist. Nid yw ef nag yn s/^wp/ briodol 
i ddangos i ddynion pa fodd y gallant gaffiiel iechaw- 
dwriaeth, nag yn azvdwr o honi 'chwaith. Beth byn- 
nag trwy fod Crist yn cael ei wrthod yn y cyfryw 
fodd, mae'r ysgrythyrau'n cael eu cyflawnu, y rhai 
sydd yn dy wedyd, Pe rhoisid deddf a allasai fy whau, 
yn wir o'r ddeddf y buasai cyfiawnder. Gal. iii. 21. 
Ac OS o'r ddeddf mae cyfiawnder, yna y bu Crist farw 
yn ofer, Gal. ii. 21. Os oedd marwolaeth Crist yn 



J 39 
ofer, nid oedd ei waith yn rhoddi ei einioes i lawr he b 
\m angenrhaid, yn siampl deihmig o'i chanlyn, canys 
nid oes gan un dyn (bydded aior wrol ag y byddo) 
havvl i fwrvv ymaith ei einioes heb ei fod yn atteb rhy w 
bwrpas. Mor bell o fod yn rhinvveddol^ byddai'r 
cyfryw vveithred nid yn unig yn anoeth, ond yn hoilol 
bechadurus. A allvvn ni debyg i Grist ddyfod i'n byd 
ni a chennadwri afreidiol, neu iddo d}vvallt ei waed 
yn ofer? Etto er mor erchyll yw'r fath dyb, rhaid ei 
bod yn vvirionedd sefydledig, os nad oedd deddf mewn 
bod a allasai roddi bywyd. Canys nid oes dim yn twy 
amlvvg^ pe gallasai dynion atteb gotyaion y ddeddF^ ni 
buasai raid wrth ufudd-dod a marvvolaeth Crist, yn ol 
ymresymiad apostol mawr y cenhedloedd^ ac ychydig 
yvv'r rhai sydd yn ammau ei wybodaeth mewn difin- 
yddiaeth. Gan hynny mae'r system hon yn lueddu i 
ddyrysn, yn He atteb y cwestiwn, mewn pertiiynas i 
gyfiawnder Dtiw yn gofyn gan ei greaduriaid yr hyn 
na allant yn awr ei wneuthur. 

Yn ail_, Mae rhai yn meddwl y byddai'r anhawstra 
yn cael ei symud os gellid addef i Grist trwy ei far- 
wolaeth ennill neu ddenu cariad y tad tu ag at bech- 
aduriaid, cyn belled^ a chael esmwythau neu dynu 
ymaith lymder y ddeddf honno dan ba un yr oeddent 
yn ddechreuol, a sefydlu llywodraeth mwy tirion^ cy- 
fattebol i gyflwr ei ddeiliaid gwrthryfeigar. Ond 
mae'r ddadl hon yn hoilol annerbyniol, o herwydd ca- 
riad Duw yr hwn yw ffynon iechawdwriaeth, oedd yr 
achos i Grist ddyfod i farw dros droseddwyr. Canys 
felly y carodd Duw y byd^ fel y rhoddodd efe ei unig 
anedig fab, loan iii. 16. Yn hyn yr eglurwyd cariad 
Duw tu ag attorn ni, o blegid danfon o Dduw ei unig 
anedig fab i'r byd, fel y byddera fy w trwyddo ef^ I loan 
iv. 9. Yn hyn yr adnabuom gariad Duw o blegid 
dodi o bono ef ei einioes drosom ni, pen. iii. i6. Nid 
pwrcasu deddf gwedi ei diwigio o newydd a wnaeth 
Crist, canys mae'r ddeddf honno dan ba un mae pech-. 
aduriaid, yn gofyn perffaith ufudd-dod tan boen o dra- 
gywyddol gospedigaeth. Melldigedig yw pob un nad 
yw yn aros yn yr hoil bethau a ysgrifennir yn llyfr y 
ddeddf iV gwneuthur hwynt^ a chynnifer ag sydd o 



140 
weithredoedd y ddeddf dan felldith y maent^ Gal. iiu 
10. Yn ol y ddeddf honno ag mae pecbaduriaid dani, 
mae'r byd yn seiyll wedi eu condemnio fel drwg-weith- 
redwr o flaen gorseddfaingc y Jehofah^ a thrvvy weith- 
redoedd pa un ni chyfiavvnheir un cnawd yn ei olwg 
ef ; Rhuf. iii. 19, £0. Dylai'r cyfry w ag sydd yn credu 
bod llvmder y ddeddf wedi ei symud ymaith neu ei 
Jeihau, nodi allan mewn pa beih mae'r lleihad yn gyn- 
wysedig, fel y gallai dynion gadw yn y canol, ac nid 
rhyij^g myned yn rhybell, trwy dalu gormod neu ry 
fach o ufudd-dod i'w gorchymytiion. A fydd i'r Ar- 
glvvydd yn vvir ganiattau i ddynion Dduwiau eraiil 
heblaw efe ei hun^ neu ei addoli mewn fordd groes i'r 
hon a apwyntiodd efe? Ai dieuog ganddo ef y rhai 
a gynierant ei enw yn ofer? A ddychon dynion yri 
awr mewn modd cyfreithlon anghofio cadw yn sanct- 
aidd y dydd saboth? A ydyvv Crist wedi rhyddhau 
dynion ocidiwirli y rhwymau naturiol sydd arnynt i 
anrhydeddu eu rhieni? Neu a roddodd efe gennad 
iddynt i !add, i fyw mewn aflendid, ac i ddwyn cam 
dj^stiolaetb yn erbyn eu cymmj^dogion^ neu chwenych 
yr hyn sydd eiddo eraiil? Os yw gorchymion moesol 
yn parhau mewn gwrvm fel mae n tiollol amlwg oddi- 
wrth y Testament Newydd, mewn pa beth maeV cyf- 
newidiad yn gvn wysedig? A ydywV ddeddf yn peidio 
a sylwi ar weithredoedd y galon^ a chwedi colli ei hys- 
brudoldeb, a ydyw bi gan hynny yn fuy cydsyniol a 
meddwl cnawdol ? Os felly^ pa fodd mae hi yn barnu 
gweithrediadau'r meddwi, fel mae'r ysgrythurau mewn 
modd dilys yn cyhoeddi ei bod. Mae hi yn cyfrif 
dymuniadau halogedig yo odiaeb^ atgasrwydd, liof- 
ruddiaeth, a chebydd-dod^ yn eilunaddoliaeth , gwel 
Math. V. 28; 2 Pedr ii. 14; \ loan iii. 15; Col. ni. a. 
laith y crist'nogion yn yr oes apostolaidd oedd^ ni a 
wyddom fod y ddeddf yn ysprydol, Rhuf. vii. 14. yn 
gyfiawn, yn sanctaidd, ac yn dda, Rhuf. vii. 12. Yr 
wyf yn yinhyfrydu ynddi yn ol y dyn oddi mewn 
medd Paul, adnod 22, felly gan hynny, yr wyf fi fy 
bun a'r meddwl yn gwasanaethu cyfraith Dduw, ad- 
nod 25. Y ddeddf am ba un yr oedd yr apostol yn 
liefaru, ac yn yr hoii yr oedd yn ymhyfrydu, oedd yi 



141 

lion a'i lladdodd ef, y goVchymyn yr bwn ydoedd i 

fywyd^ (ond fel troseddwr) hwnnw a gaed iddo ef yn 

farwolaeth^ adnod 10^, 11. Efe a'i rhyddhawyd oddi- 

wrth y ddeddf fel cyfammod, ond yr oedd dani fel 

deddf anghyfnewidiol^ adnod 6, 7> fel cyfammod hi 

ddaeth yn wan (fel nas gallai roddi by wyd i bechadur) 

nid yn wan o ran ei natur ei hun, pellach o lawer o 

fod yn ddrygionus, eithr^yn wan trwy'r enavvd. Gan 

hynny yr hyn ni allasai'r ddeddf ei wncuthur dros 

bechaduriaidj a wnaethpwyd gan Grist^ yr hwn ni 

feiodd y ddeddf, ond a'i anrhydeddodd hi ac a gyflawn- 

odd ei gofynion^ ac a gondemniodd bob gwrthwyneb- 

iad iddi hyd yn oed pechod yny cnazcd; Rhuf. viii. 3. 

MaeV ddeddf ag mae crist'nogion dani^yn gofvn gwir- 

ionedd yn y dyn oddi mewn cymmaint ag eirioed^ ac 

nis gall gyfnewid cyhyd ag y parhao'r Jehofah yn 

anghyfnewidiol : canys ysbryd yw Duw^ a rhaid i'r 

rhai a'i haddolant ef, addoli mewn ysbryd a gwirion- 

edd, loan iv. 24. Yn awr os yw defnydd a natur ys- 

brydol ufudd-dod moesol yn aros yr un peth^ er analki 

dyn i ufuddhau, mae'n amlwg nad yw'r ddeddf sydd 

yn gofyn ufudd-dod wedi cijfnewid, yn ganlynol nid 

yw deddf gwedi ei diwigio o newydd ddim ond ff^ug- 

chwedL Heb law hyn, os daeth y ddeddf yn anghyf- 

iawn pan ddaeth. ei deiliaid yn anuvviol (yr hyn fydd- 

ai'n gabledd ei feddwl) diau y buasai Duw yn ei didd- 

yrau, ac nid anfon ei fab i anrhydeddu deddf anghyf- 

iawn ar gost ei waed. Yn ddiweddaf, os nad yw'r 

gyfraith ddwyfol yn azcr yn gofyn perfFaith ufudd-dod, 

fe fydd i'r saint yn y diwedd gynyddu mewn ufudd-dod 

uwchlaw'r hyn mae'r gyfraith yn ei ofyn^ Canys ys- 

brydoedd y cyjiazi:n a berffeithir : ac yna hwy garant 

Dduw yn fwy nag mae'n ddymuno iddynt wneuthur, 

oddieithr i'r ddeddf esgyn ifynn a dyfod i lawr yn ei 

gofynion yn ol gwahanol dueddiadau ei deiliaid; ar y 

dyb wrthun hon .debygid mae'r opinivvn o gyfraith 

newydd wedi ei sylfaenu. Mae'r efy^ngyl yn gosod 

gerbron gymheUiadau newyddion i garu ac ufuddbau, 

ac yn raslawn yn tywallt i mewn egwyddorion mzcydd, 

mewn canlyniad i ba rai maent yn rhoddi ufudd-dod 

nen^ydd i Dduw^ a thrwy ei awdurdod ef maent yn 



142 

iifuddhau i ordinhadau Ntai/ddiDTi aphendant/i ddiben 
ion newt/ddiou a neillawjl: ac maeiit yn dderbyniol 
gan Dduvv, ac }-) agoshau ito ei dr^n enwnu newydd- 
ioUy mewn fFoidd nezoydd a bywiol\ ac maent yn eael 
eu cefnogi gan adciewiciion ncwydd a mwy rhagoroi^ 
mewn caijlyniad i'r cytarmnod newudd o ras, tan ba 
un y maent. Ond er ei fod yn gwneuthur pob ptth o 
nezoydd mewn perthynas i gaei derby niad ganddo ef, 
a'i fwynhau ef, a'r hen bethau yn myned heibio, er 
mwyn y rhei'ny sydd yn preswylio yn y Jerusalem 7ie- 
wydd, etto fet ag mae Duw yr un heb gysgod troedig- 
aeth yn ei anrhydeddus briodoliaethau ei bun, ei «n- 
ftidrol barddvvch ac awdurdod di«lerfyn, gan bynny 
nis gall gyfnewid ei gyfraitb foesol^ a'i bystyried yn 
unig fel cyfraitb, beb ddiddymu ei hun^ o herwydd 
mae rhwymedigaetbau moesol yn tarddu oddiwrth y 
y cydundeb naturiol, a'r berthynas sydd yn parbau 
rhvvng Duw, a cbreaduriaid rhesymol, a'u bystyried fel 
Uafurzoaith ei allu. Gan bynny mae'n ainbosibl i 
un cyfnewidiad ynddynt bwy, leihau eu rhwymedig- 
aetbau iddo ef. 

^^ Yr oedd ein gwrtbryfel yn gyboeddiad eglur nad 
oedd efe yn Dduw wrtb natur, nac yn deilwng o gael 
ei anrbydeddu fel Duw. Yr un petb gan bynny 
fyddai i Dduw roddi'r ddeddf i fynu er mwyn ei gre- 
aduriaid gwrtbryfelgar^ a pbe rboddai i fynu ei ddwyf- 
oldeb, a pheidio a bod yn Dduw^ er rbyngu bodd 
gwrtbryfelwr.^" Nid yw'n betb angbyifredin bod pro- 
ffeswyr crefydd yn dangos tueddiad i esgmodi eu bun- 
ain a gosod y bai ar Dduw? rbwy was drwg a diog, 
pan alwyd ef i gyfi'if gan ei feistr^ a ddywedodd, Ar- 
glwydd mi a'tb adwaenwn di, mai gwr caled ydwyt^ yn 
medi He nis bauaist, ac yn casglu lie ni wasgeraist^ ac 
mi a ofnais^ ac a aetbum, ac a guddias dy dalent yn 
y ddaear; Math. xxv. 24. Mae pecbaduriaid yn gy- 
ffredin yn barnu na byddai eu cyflwr gwbl cyn ddrwg 
ag maeV ysgrytburau yn baeru ei fod^ a bvvytbau yn 
fynycb yn ofni ei fod, pe byddid yn ymddwyn yn 
nniazcn tu ag altynt. Yn He cymeryd y bai a'r cywil- 

* See Mr. Joseph Bellamy on the nature and glory of the gos- 
pel, page 21. 



143 

ydd iddynt eu hunain, maent yn gosod en galluoedd 
ar waith i gael allan foddion eraill i lonyddu cydwy- 
bod^ a chynal gobaith, heb yr hyn a osodwyd o'u 
blaen yn yr efengyl. Gan hynny^ 

Yn drydydd, Mae rhai'n dirnad y gellid symud yr 
anhawstra trvvy dybied bod i*byw fesur o ras wedi ei 
roddi i bawb^ i'r diben i'vv nerthu hwynt i wneuthur yr 
hyn sydd angenrheidiol gogyfer a chael cyfrinach a 
ffafar Duvv. Ond mae'r anhawstra yn hytrach jai 
cynhyddu nag yn lleihau yn ol y ddyfais hon. Canys, 

Os oedd y cyfryw fesur o ras yn angenrhediol i 
gynnorthwyo dynion i ufnddhau^ a gwneuthur eu han- 
ufudd-dod yn antsgusodoly mae'n angenrheidiol barnu, 
oni buasai i Dduw roddi iddynt y cyfryw fesur o'r hyn 
a elwir gras cyffredin, ni buasent yn cael eu barnu yn 
feins o herwydd anufudd-dod. Os nad oeddent yn 
fcius o'r hlaah neu cyn i'r gras hwn gael ei roddi, yn 
ddiau nid oeddent yn ddarostyngedig i gosp. Ac os 
Bad oeddent yn ddarostyngedig i gosp cyn iddynt gael 
y gras cyffrtdinol hwn, pa fodd mae'r cyfryw ras yn 
fanteisiol? Gan jj:ymmaint a'u bod yn ddiogel hebddo 
end mae'r meddiant o bono wedi gwneuthur eu cyflwr 
ar y gorau yn ansafadwy. 

Drachefn, os rhoddwyd y cyfryw ras nid cymniaint 
er eu Ihshad hzi^y, ag i amddiffyn enw'r Jehofa, ac 
fel mae rbai'n tebyg dyna'r diben o bono ; (canys nid 
oedd dynion yn euog hebddo, ond mevvn canlyniad 
o hono^ yna hwy allasent wneuthur yn dda ddigon pe 
buasai heb ei roddi iddynt, canys He nid oes bai, ni's 
gellir yn gyfreithlon gospi) ond os rhoddwyd y gras 
cyffredinol hwn, goleu oddifewn, neu beth bynnag y 
gelwch ef^ iV diben i amddiffyn enw neu garacter Duw 
fel dendfwr a barnwr; mae'n angenrhaid barnu, oni 
buasai'r cyfryw roddiad, buasai ymddygiad Duw yn 
ddarostyngedig i gael ei farnu a'i gyhuddoy ac nid 
mev. D un modd ei amddiffyu gyda chyfiaw rider. 

Y'mheilach, pe buasai'r gras rhagddywededig heb 
ei gyfraiiu, buasai gan ddynion achos i achwyn eu 
bod yn caei cam, canys nid ywV hyn a elwir gras cyff- 
redinoL (\i\\HA amgen na dykd cyffredinol, yj hyn ni 
allasai Duw yn gyfiawn ei attai oddiwrtbynt, fel hyn 



U4 
nid yw'r athrawiaeth o ras cyjfredinol yn gosod yr 
Arglwydd allan fel yn haelionus nac yn gyjiawn 
chwaith. Yr un peth yw a dywedyd, os rhynga bodd 
i Dduw wneuthur cyfiawnder a ni, fe fydd i ni o foes- 
garcwh ei alvv yn ra$, Ond, fel prawf o'n bod ni yn 
ystvried yr hyn ydym yn ei alw yn ras^ yn briodol 
ddyltdy ac nid gWwffafaVy yr ydym ni yn ein calonau 
mewn gwirionedd yn cyfrif, ac yn cyhoeddi'n hyderus 
pe byddai'r cyfryw roddiad yn cael ei attal oddivvrth- 
ym_, y byddai gennym achos bob amser i achzoyn arn 
driniaeth galed. Fel hyn yr ymddengys bod yr holl 
systems cyfeiliornus, pa wedd bynnag maent yn gwa- 
iianiaethii^ yn cyttnno yn ddistaw i gyhuddo Duw a'i 
gyfrailh o anghyfiawnder^ yn ei waith yn condemnio 
am bechod ; a'r cyfryw yw gelyniaeth dynion cnawd- 
ol, fel na's gellir eu heddychu a'i lywodraeth heb i 
ryw bethau gael cu rhoddi i fynu ar ei ran ef, gogyfer 
a chael maddeuant ganddynt hwy am y cam a gaw- 
sant. Beth bynnag mae'n ddigon amlwg^ fod yn 
hoUol angenrheidiol i gyfiawnhau gof y nion cyhd^ixh 
Duw^ mewn trefn i werthfawrogi ei ras yn yr efengyL 
Canys lie mae condemniad yn anghyfiawn^ nid yw 
rhyddhad yn ffafr; a lie nid yw ufudd-dod yn ddy- 
ledus, ni's gellir yn gyfiawn ei ofyn. 

Yn bedwarydd, Ffordd arall i ddangos pa fodd mae 
Duw yn gofyn perfFaith ufudd-dod gan ddynion am- 
mherffaith, yw ystyried ein bod ni yn cael ein cyn- 
yrchioli gan Adda yn y cyfammod, yr hwn a wnaeth- 
pwyd ag ef. Ymresymiad llawer o ddynion enwog 
sydd fel hyn: — *^^ Yr oedd gennym yn Adda gyflawn 
a pherffaith allu y'mhob ffordd yn gyfattebol i natur 
ac helaethrwydd ein dyledswydd ; ac er i ddynion 
golli eu gallu i ufuddhau, Duw ni chollodd ac ni rodd- 
odd i fynu chwaith ei awdurdod i orchymmyn, gan 
hynny ein dyled ni yw arferyd nid yn unig y gallu 
sydd gennym, ond hefyd y gallu a ddylasai fod gen- 
nym, pe buasai ein rhieni cjntaf yn aros yn y cyflwr 
hwnnw o burdeb a gallu." 

Bod Adda yn ben cyfammod iV hiliogaeth a ym- 
ddengys ym amlwg oddiwrth yr ysgrythurau, ac yr 
wyf yn gobeithio ei fod wedi ei bron dan ben arall. 



145 

A bod monteisioii ac anfonteision yn tarddu yn n'diixu 
iol oddiwrth gynnyrcholiad^ yn ol fel niae'r gweith- 
redoedd cynnyrchiol yn eu caracter cyhoeddus, nid 
oes neb yr wyf yn meddvvl yn ei wadu. Yr oedd y 
cyfammod a wnaethpwyd a'n rhieni cyntaf, yn ddiau 
yn Uywodraeth gyfiawn^ a phe buasai'r tilerau'n cael 
eu cyflawnu buasem oil yn mavvrygu, Mid yn iinig 
uniondeb, ond hefyd garedigrwydd y cyngrair, Ond 
fel nad yw Uwyddiant yn gvvneuthur unrhyw orchwyl 
yn gyfiawn; nac aflwyddiaot yn gwneuthur un am- 
mod yn gamweddus, ag sydd yn naturiol yn uniawn^ 
yna y gallvvn fod yn sicr^ fod yn ammhosibl i Dduvv 
anfeidiol sanctaidd a chreadur diniwaki gytluno mewri 
cyfammod ag oedd yn hanfodol anghyfiavvn. Gan 
hynny ni ddylem fod dros byth yn ddistaw o ran beio 
ac achwyn. 

Ond er bod y ffordd ddiweddaf a soniwyd o ddangos 
pa fodd mae'r Arglwydd yn gofyn gennym yr hyu 
sydd uwchlaw ein gallu yn bresennol, yn ilai gwrth- 
odedig nag un o'r rhai a soniwyd am danynt o'r blaen, 
etto nid y w debygid yn dyfod yn hollol at y pwynt^ 
nag yn rhoddi digon o oleu ar y testun^ canys mae'n 
ymddangos yn'groes i reolau cyffredin cyfiawnder ae 
wniondeb, i gospi am beidio a gwneuthur^ yr hya 
sydd yn naturiol yn ambosibl ei vvneuthur. 

Oddi yma raae y rhai sydd yn ymdrechu i osod 
allan athrawiaethau gras^ fel gwrtkddrychau o wawd 
a dirmyg, yn haeru yn rhyfygus, nad yw'r farn ddi- 
weddaf yn ol yr athrawiaethau hyn, ddim ond cell- 
wair. Canys gallasai Duw gospi yr un mor gyfiawn 
anifail hwyrdrwm o herwydd diffyg buandra, aV rhai 
hynny am beidio a hedeg na chawsant adenydd, na'u 
ffurfio mewn un modd yn gymmwys I'r fath gyffroad, 
a chospi dynion am beidio a gwneuthur yr hyn sydd 
yn amhosibl iddynt ei gyflawnu, ond yn gymmaint ' 
uwchlaw eu gallu a chreu byd. Y cyfryw rwystrau 
yn fynych a gyfarfu a chanlynwyr y gwirionedd. Y 
cyfryw resymau, neu'n hytrach goegareithiau, a fuont 
yn dramcwyddol iawn i lawer o grist'nogion gw^ein- 
ion. Cafodd rhai eu profi yn llym trwy'r camddar- 

N 



145 

luniad nchod o wirioneddau yr efengyl, a'u teuiptio i 
feddw] yr hyn ni feiddent ei draethu. 

Er cymmorth y cyfryw, mi gaf osod gerbron eu 
rhydd ystyriaeth, wahaniaeth ag y tebygid fod ya 
anghenrheidiol ei ddeall yii drwyadl, mewn trefn i 
gael golvvg gysson ar ddwyfol ddatguddiad, raevvri 
penhynas i ofynion deddf sanctaidd Duw, a natur ei 
%erthfawr efengyl. Yr hyn a berthyn, 

Yn bnmed, I analiu iiaturiol ac anallu moesol. 
Wrth anallu naturiol y meddylir y diffyg o gymhwys- 
der naturiol neu gyfleustra i wybod_, ac i wneuthur yr 
hyn a orchymynir, neu hollol fyrdra y'ngalluoedd 
Iiaturiol meddwl dyn^ neu ei gorph, trwy ba un mae'a 
cael ei wneiithur yn anghymmwys i weithredu, er ei 
fod yn ewyllysio gwneulhur ei ddyledswydd. Beth 
bynnag sydd yh attain neu'n hollol rwystr ar iFordd 
dyn i wybod, neu wneuthur unrhyw beth, ac yn gwneu- 
tnur y gofyniad yn arahosibl, er ei fod yn gwir ewyll- 
ysio ei gyflawnu, yw'r hyn a ewyllysiwn i chwi ei ys- 
tyried yn anallu naturiol. 

Mae anallu moesol yn gynnwysedig mewn anew- 
yllysgarwch, anfoddlonrwydd, neu wrthwynebiad i'r 
hyn mae Duw wedi ei orchymyn fel dyledswydd. 
Fel y gellwch fy neall yn briodol, mi gaf ystyried ym- 
hellach, mai with bwer a gallu naturiol y meddylir, y 
meddiant neu'r mwynhad o'r cyfry w bwerau a chyn- 
ueddfau, corph ac enaid, ag sydd angenrheidiol gogy- 
fer a gweithrediadau corph a meddwl, a bod mewn 
sefyllfa gymmwys i'w gosod ar waith. 

Wrth" allu moesol y deallir tyramer addas, ag sydd 
yn gynnwysedig mewn tueddiad sanctaidd, neu og- 
wyddiad y meddwl at yr hyn sydd dda ; i eglurhau a 
gosod allan gymhwysder a buddioldeb y gwahaniaeth 
tichod, er cymmorth i'r rhai sydd yn petruso, mi gaf 
ymdrechu i broii, 

Yn gyntaf, Nad yw anallu naturiol fel y nodwyd 
uchod ddim yn fai neu'n drosedd, ac 

Yn ail. Bod bai bob amser yn anwahanol gyssyll- 
tiedig ag anallu moesol, ac nis gellir ystyried ei fod yn 
esgusodi neu'n ysgafnhau'r trosedd, ond i'r gwrthwy- 
neb, bod dyn yn euog, o herwydd ei anallu i ufudd- 



147 

hau, neu bod y camwedd yn cynhyddu yn gyfattebol 
i'r gradd o analluogrwydd moesol. Nad yw anallii 
naturiol yn gamwedd neu'n fai, a ymddengis ysgat- 
fydd yn amhvg, os ystyriwn yn drwyadl y sylwiadau 
canlynoi 

Yn gyntaf, Er bod galluoedd corph ac enaid yn 
ddiddadl gvvedi inethu yn favvr trwy'r cwymp^ neu ddy- 
fodiad pechod i mewn^ etto nid yw ysgrythurau de- 
bygid yn arwyddo bod y gwendid yn bechadurus ya 
y naill na'r Hall, fe ddy wedir am danynt fel gwendidau 
teilwng o dosturi, end nid fel camweddau teilwng o 
gospedigaeth. Gan hynny mae'n ysgrifenedig, fel y 
tosturia tad wrth ei blant^ felly y tosturia yr Arglwydd 
With y rhai a'i hofnant ef. Canys efe a edwyn eia 
defnydd ni, cofia mai Uwch ydym. Mae rhieni, (wrth 
dosturi pa rai mae'r Arglwydd yn amlygu yr eiddo ei 
hun) yn gwybod pa fodd i wahaniaethu mewn per- 
thynas i'w plant, a byddai'n greulonder pe byddent 
heb wneuthur felly. Gadewch bod plentyn y^nghauoj 
gweithied ddrygionus yn torri ei ddwy goes, cm farn- 
ech ef yn greulonder, nid yn unig ei gospi am y weith- 
red gamweddus, trwy ba un y daeth ef iV anffod, ond 
yn hytrach am beidio a cherdded, yr hyn mae'n ew- 
yilysio ei wneuthur pe byddai'n gallu. Ac ar yr eg- 
wyddor hon, ag sydd yn hunan-wirioneddol, yr oedd 
Mephiboseth yn sylfaenu ei ddadl, pan oedd yn cael 
ei gyhuddo gan ei was am anfFyddlondeb iV brenin 
Datydd, ei ben-arglwydd. Yr oedd ef yn earu person 
Dafydd a'i lywodraeth, ac yn honni, mai'r achos na 
chanlynodd efe ef yn amser trallod, pan oedd yn fFoi 
rhag ei fab annaturiol oedd, nid o herwydd drzi^g ew^ 
yllys, ond o herwydd doff yw dy was. 

Nid yw'n beehod ar y dall am nad yw^n darllain yr 
ysgry thyrau ; ac nid y wV byddar yn feius.am na chly w- 
odd sain yr efengyi ; ac nid ywV mu^ yn euog am 
nad yw'n dadleu dros ei Dduw. Ac nid yw'n ddy- 
ledswydd ar neb i weithio neu ryfela a'i ddwylaw, pan 
na fedd arnynt. Ac nid ydys yn beio ar neb am fod 
mewn clefyd, er ei fod i farwolaeth. A'r rheswm yw, 
am na's gallasant fod, neu wneuthur yn amgen pe 
byddent yn ewyllyuo : er bod presenoldeb corphorol 



148 

Paul yn egvvan, a'i ymadrodd yn ddirmygedig, etto 
nid oedd ar gyfrif hynny yn ystyried ei hun yn dro- 
seddwr, ond yn ymfFrostio yn ei wendidau^ ie yn mawr 
ymffrostio ynddynt^ fel y preswyliai nerth Crist ynddo 
ef ; ond nid oedd yn ymfFrostio yn ei bechodau. 

Yn ail^ Nid yw diffyg neu wendid y^ngalluoedd y 
meddwl yn drosedd^ canys pe byddai hynny yn bod/ 
y dynion gwanaf eu deall^ y fyddai y ihai mwyaf dry- 
gionus^ a'r rhei'ny sydd yn rhagori mewn galluoedd 
Tiaturiol, y tyddai bob amser yn rhagori mewn duw- 
ioldeb^ yr.hyn sydd yn groes i'r gwirionedd^ ag sydd 
^vedi ei sylfaenu ar gyiaichwyliad, a dadgnddiad. 
Mae dynion yn ieirw rnewn pechod^ ond nid yw'r 
farwolaeth honno yn gynnwysedig mewn dijuddiad 
o gynneddfau naturiol. Lie byddo diffyg dealj^ nid 
yw geiiiau a gweithredoedd y cyfryw ddynion byth 
yn cael eu hystyried yn haeddianol o gosp, o herwydd 
Bad ydys yn eu cyfrif yn bechadurus. Ond os bydd 
yn garvvedd o herwydd gwendid moesoly ^2^ leiaf o 
ddeall a rheswm y bo dyn yn feddianol arno unrhyw 
bryd, mwyaf fydd ei gamweddau. Ac yn He peidio 
a chael ei gospi am newidio eraill^ dylai'r cyfryw ar 
gyfrif hynny gael ei gospi yn fwy llym. 

Yn drydydd, Nid yw'r Ysbryd Glan yn yr adened- 
igaeth yn creu cynneddfau newydd^ neu'n ad'chwa- 
negu'r pwerau naturiol^ nid yw ef yn creu ''pen ne- 
wyddy 07id calon newydd/' trwy dywallt i mewn eg- 
wyddorion newydd a thymmerau sanctaidd. Ond os 
yw diffyg vnesNU galluoedd naturiol yn achos o fai, 
oddiwrth ba un raae gweithredoedd pechadurus yn 
tarddu, byddai'n angenrheidiol creu cynneddfau ne- 
wydd, neu ynte symmud ymaith y diffyg naturiol o 
honynt. Ac os felly, y dystiolaeth fwyaf sicr o gyf- 
newidiad graslawn fyddai cof cryf, dychymyg ffrwy th- 
lon, trysor o synwyr cyflym, a dyfnder deal!, ideas 
goleu a rhesymiadau cryfion. Yn fyr, cyd-gynhulliad 
o alluoedd pur a disglair, yn yr achos hynny a fyddai'r 
prawf ^oreu o wir sancteiddrwydd. Ac fel hyn gellid 
ysgatfydd mawrygu'r diafol o herwydd ei burdeb, ca- 
nys yn ol y dull hyn o ymresymu gellid profi bod Sa- 
tan yn sant hyfryd. Nid yw'n angenrhaid wrth fwy 



149 

o alluoedd naturiol i garu Duw nag i'vv gashau^ iV 
wasanaethu, na'i wrthwynebu ef. Gan hynny nid 
yw Duw yn gofyn mvvy gan iin dyn na gwneuthur 
iawn ddefnydd oV hyn sydd ganddo. Ac yn ddiau 
iiid y w'n anghyfiawn i ofyn yr hyn sydd gyjiawn, Nid 
yw Duw yn gofyn dim ag sydd yn afresymol ; mae'a 
gofyn yr hyn sydd ganddo hawl iV ofyn, a'r hya 
sydd ddyledus iddo^ hyd yn oed yr holl galon, yr holl 
enaid^ aV holl nertb. jNid yw'n gofyn yn yr un gra- 
ddau oddiwrth bawb; canys i bwy bynnag y rhodd- 
wyd Uawer^ Uawer a oiynir ganddo, Luc xii. 48. Y 
cwbl o eiddo pob un mae ef yn ei ofyn, nid yw'n go- 
fyn gan ei greaduriaid fod yn ogyfuwch o ran gallu- 
oedd meddwl: ac ni fwriadodd erioed iddynt fod 
felly, Mae'r angylion yn rhagori mewn nerth ; ond 
mae ef yn gofyn gan ei holl greaduriaid rhesymol ei 
garu a'l wasanaethu a'r holl nerth sydd ganddynt. 
Ni's gallasai ofyn mwy a gwneuthur uniondeh a'i gre- 
aduriaid, na llai a gwneuthur cyfiawnder a'i hunan^ 
Nid yw'n gofyn dim ag sydd yn naturiol yn amhosibl 
ei wneuthur. Nid yw wedi gwneuthur unrhyw beth 
yn ddyledswydd i'w greaduriaid ag sydd uwchiaw ea 
gallu naturiol, ac nid yw'n eu cospi hwynt am beidio 
a chyraedd neu wneuthui yr hyn sydd uwchiaw eu 
pwer Ac fel mae cymhwysderau naturiol dynion a'u 
sefyllfaoedd yn hoUol wahanol, nid yw gan hynny ya 
gofyn gan bob dyn fod yn ogyfuwch mewn deall, ac 
nid yw ef yn gofyn gwybodaeth awchlaw'r manteision 
a gawsant. Nid yw'n condemoio y rhei'ny na chaw- 
sant ddadguddiad, am nad ydynt yn gwybod yr hyn 
sydd i'w wybod yn tudg tiwy ddadguddiad, nac yn 
disgwyl i'r rhai mae'r ysgrythyrau ganddynt, i wybod 
un mymrun yn rhagor nag sydd wedi ei ddadguddio 
ynddynt. Ac am y pethau hynny sydd wedi eu dad- 
guddio yn unig fel gwirionedd, nid yw'n bechod mewn 
un dyn, ei fod yn anwybodus pa fodd y maent felly. 
Er bod Duw yn annog dynion i fod yn haelionus, etto 
ni ofynir gan neb roddi yn helaeth, pan na feddant 
ddim i'w roddi. Felly, gailu naturiol yw'r Uinyn wrth 
ba un y mesurir bob amser ddyledswydd; a lie b'o 
hwnnw yn ddiffygiol mae'r Arglwydd yn derbyn ca- 

N 3 



150 

Ion ewyllysgar, Gwel 2 Cor. viii. 12. Ue tnae*r tu- 
eddiad ya uniawn, a'r diben a'r bwriad yn dda^ mae 
difFyg gallu i weithredu yu ol yr ewyllys, yn yr ystyr 
hynny yn rhyddhau'r person ac yn ei wneuthur yn 
ddieuog. Mewn gair, nid yw'r dyn da yn feius am 
na's gall wneuthur cymmaint dros Dduw ag mae'n 
ewyllysio; ac nid yw'r dyn drwg yn ganmoladwy am 
na's gall wneuthur drwg yn ol ei ewyllys a'i ddymun- 
iad. Llawer o ddynion drygionus a fyddent yn fwy 
ysgeler nag y maent, pe gwyddent pa fodd. Ac er 
nad oes ganddynt allu a chyfleustra i weithredu yn ol 
eu tueddiadau ; yn ddiau ni bydd i neb eu cymmer- 
adwyo ar gyfri hynny. Gwel Act. xxiii. 12. — 1 Bien. 
viii. 18. 

Yn gymmaint nad yw canmoliaeth a bai^ yn tarddu 
oddiwrth alli; neu anallu naturiol, ond oddiwrth du- 
eddiadau a gweithrediadau gwirfoddol, gan hynny 
mae'n hollol eglur bod ymddygiad y Jehofa yn rhydd 
oddiwrth bob anghyfiawnder neu greulonder, gan fod 
ei ofynion yn gyfattebol i'r pwerau naturiol a'r rha- 
gorfreintiau mae ei greaduriaid yn feddianol arnynt, 
ac nid yw'n gorchymyn rhagor na gwneuthur iawn 
ddefnydd o honynt. Ei orchymynion nid ydynt 
drymion yn eu natur eu hunain^ pa wedd by n nag 
maent i'n meddyliau llygredig ni. Maent yn gyfat- 
tebol ac yn addas i bwerau naturiol dynion, er eu bod 
yn groes ac yn wrthwynebus iV tueddiadau naturiol. 

Yn ail, Os bydd i ni sylwi yn ddifrifol ar anallu 
moesol, ni gawn weled trwy hynny mewn pa fath gyf- 
Iwr ofnadwy mae dynion ynddo wrth natur ; a'r gwir 
angenrheidrwydd o ras anorchfygol i'w gwared hwynt 
oddiwrth gyflwr ag sydd yn gwbl ddiymgeledd, ^c yn 
hollol druenus. Canys, ni ddichon y cyfryw garu 
Duw, na gwneuthur yr byn lleiaf at eu gwaredigaeth 
eu hunain; ac elto mae eu camwedd yn gyfattebol 
iV hanallu. Tra mae pechadur heb ei adnewyddu 
trwy ras, ni ddichon efe garu Duw, afuddhau i'r gyf- 
raith, na derbyn yr efengyl. Oblegid syniad y cnawd 
sydd elyniaeth yn erbyn Duw, canys nid yw ddaros^ 
tyngedig i ddeddf Duw, oblegid ni's gall 'chwaith, 
Rhuf. viii. 7. Yr annuwiol ni chais Dduw ; nid yw 



151 

Duw yn ei holl feddyliau ef, Sal. x. 4. Nid yw'r cyf- 
ryw yn chwennych cadw Duw yn ^u calonau ; gan 
hynny nid ydynt yn chwennych gwybod ei ffyrdd, 
Rhuf. i. 28; Job xx. 14. le^ maent yn ei drin ef 
gyda gwawd a dirmyg. Paham y dirmygaV annuwiol 
Dduw? Sal. X. 13. Maent yn ddeiliaid i dueddiadau 
croes i'w natur sanctaidd^ ac am hynny vvedi ymddi- 
eithrio oddiwrth fuchedd Duw, ac yn feirw mewn pe- 
chod a chamweddau, Eph. ii. 1; pen. iv. 18. Nid 
ywV dyn anianol yn canfod harddwch ac ardder- 
chawgrwydd nioesoJ y Duwdod, na gogoniantysbrydol 
Crist a'l deyrnas. Nid yw ef yn amgyfFred y pethau 
sydd o ysbryd Duw, ac ni's gall eu gwybod^ o ble- 
gid yn ysbrydol y bernir hwynt^ I Cor. ii. 14. Gan 
na's dichon pechaduriaid anychweledig fod yn ddaros- 
tyngedig i gyfraith Duw, ni's gallant dderbyn yr ef- 
engyl. Mae Crist ei hun wedi cyhoeddi ei fod yn 
amhosibl, (tra maent yn aros yn y cyflwr hvvnnw) gan 
ddywedyd, Ni ddichon neb ddyfod attaf fi, oddieithr 
i'r Tad^ yr hwn a'm hanfonodd ei dynnu ef_, loan vi. 
44. Ni ddychon y byd dderbyn yspryd y gwirionedd, 
loan xiv. 17. Paham nad ydych yn deal! fy lleferydd, 
i ? Am na dlzoch wrando fy ymadrodd i, loan viii. 43. 
Mae eu clust hwynt yn ddienwaededig^ ac m all ant 
wrando. (A'r rhesvvm a roddir, nid o herwydd anallu 
naturioly ond anallu moesol, canys) wele dirmygus 
ganddynt air yr Arglwydd^ ac nid oes ganddynt 
ewyllys iddo, Jerem. iv. 10^ Nid oes yn eu calonau 
gyffroadau ysbrydol, ac maent yn cael eu cymharu i 
garreg, Ezec. xxxvi. £6, hyd yn oed i adamant, Zee. 
vii. 12/ yr hwn sydd galettach na'r gallestr^ Ezec. iii. 
9, a*r hwn, medd naturiaethwyr^ ni ellir ei dorri nes 
ei wlychu mewn gwaed gafr.^ Felly ynte y rhai sydd 
yn y cnawd, ni allant ryngu bodd Duw, Rhuf. viii. 8, 
am eu bod yn hollol dan bwer a Uywodraeth tymmer- 
au^ ag sydd yn gwbl groes iV natur a'i ewyllys^ 

Nis gallant garu Duw ac ufuddhau iddo hyd nes 

byddont yn cael eu tueddu i wneuthur felly, ac nis 

gellir tueddu un dyn i garu Duw, hyd nes byddo yn ei 

olygu fel gwrthddrych hawddgar. Ac ni bu Duw 

* Piin, Nat. Hist. Book 37. Chap. 4. 



152 

erioed felly i'r meddwl cnawdol^ mae'n elyniaeth yn 
ei erbyn ef, ac ar gyfri hynny nid yw, ac nis gall fod 
yn ddarostyngedig iddo^ Rhuf. viii. 7. MaeV cyiryw 
yn esgeuluso ac yn dirmygu Duvv^ tra maent yn par- 
hau i dderchafu pethau eraill yn fwy nag ei\ Gan 
hynnny raae'n ammbosibl i'r sawi sydd yn caru ple- 
serau, yn fwy na charu Duw^ ei anrhydeddu ef iel y 
daioni pennaf, ac oddieithr ei garu ef fel y cyfry w^ nid 
fel Duw vr ydys yn ei garu. Y sawi sydd yn caru 
clod dynion yn fwy na ciilod Duw, nis gallant geisio 
y gogoniant sydd oddiwrtho ef yn unig. Canys mae 
pob un, oddieithr ei attal, yn ddiddadl yn canlyn y 
peth mae ef yn ei gyfrif yn orau, neu'n gweithredu yn 
o\ y tueddiadau cryfaf. Gan hynny nis gall y rhei'ny 
sydd a\i hymgais am ogoniant dynol, gredu yn, neu 
ymlynu wrth y gostyngedig lesu. Fe ddywedodd 
wrth y cyfryw, Pa fodd y geliwch chwi gredu, y rhai 
ydych yn derbyn gogoniant gan eich gilydd? loan v. 
44. Ond re oryn rhai, "Oni ddychon y cyfryw ddyn- 
ion garu Duw, eciifarhau a chredu'r efengyl pe bydd- 
ent yn ewyilysio." Atteb, Yn ddian hwy allent pe. 
byddent yn deuns gwneutbur felly. Nid oes dim yn 
eu hattal i wneuthur hynny, p'le bynnag maeV efengyl 
wedi ei chyhoeddi, ond eu tueddiadau pechadurus eu 
hunain. Nid oes un rhwystr ar eu fFordd, ond yji 
unig drygioni eu calonau. Pwy bynnag sydd yn 
ewyllysio, mae'n cael ei wahodd i ddyfod a chym- 
meryd o ddwyfr y bywyd yn rhad, Dat. xxii. 17. Mae 
ganddynt gynheddfau neu bwerau meddwl yn gyfat- 
tebol i'r hyn mae Duw yn ei ofyn ganddynt. Nid o 
herwydd diffyg gallu naturiol maent yn anufudd, fel 
y dywedwyd ox blaen, ond nid oes ganddynt allu 
moesol i wneuthur yr hyn sydd dda, mae ea hanallu 
yn gj^nnwysedig yn y casineb sydd ynddynt at bethau 
Duw. Pan symmudir hwnnw maeV anhawstra wedi 
diflanu, canys, lie yr ydys yn caru Duw, yr ydys yn 
casau pechod, yn mawrygu Cnst, ac yn derbyn yr 
efengyl gyda flydd a serch adfywiol. Ond tra mae 
dynion mewn cyflwr cnawdol, ni's gallant ddewis 
pethau ysbrydol, canys hynny fyddai tybied y gallant 
ddewis yr hyn nid ydynt yn ei gymmeradwyo, ond yn 



153 

hytrach bod ganddynt gasiiieb paihaus atto. Pan 
nad yw dyn yn gweled tegwch y'Nghrist, paham y 
dewis efe ef? Nid yw'n bosibl iddo ei ddewis fel un yn 
ihagori ar ddeng mil^ — ei oil yn oil; yr hyn raae'r 
credinwyr yn ei vvneuthur. Ac ni's gall gashau pe- 
chod hyd nes byddo'n anhyfryd ganddo, na cheisio 
yn ddiragrith iechawdvvriaeth Duvv^ hyd nes byddo 
yn teimlo ei diffyg o honi ; ac yn gwybod €1 gwerth. 

Ond y cwestiwn a ddylai fod yw^ Pa un a oes un 
dyn heb ei adnewyddu, erioed wedi dewis, neu os yw'n 
bosibl iddo ddewis caru Duw, casau pecbod, a derbyn 
yr efengyl ? Canys^ os nad oes neb erioed tra maent 
yn y cyflwr hwnnw wedi dewis^ neu'n gallu gwneu- 
thur y cyfryw ddewisiad, yn y eyflvvr hwnnw^ nid yw 
ewyllysgarwch yn cael ei ystyried yn bosibl. — Os dy- 
chon dynion anychweledig gaiu Duw, edifarhau, a 
gwirgredu y'Nghrist^ byddai troedigaeth yn afreidiol^ 
cyn belled ag mae'n pertbynu i*r cyfryw sydd a'u 
tiieddiad yn dda^ canys gwir gredinwyr edifeiriol yn 
iinig a achubir. Ac os telly, dychon y cyfryw fod yn 
y nef na chawsant eu geni drachefn, yr hyn sydd yn 
groes i gyhoeddiad pendant ac arbenig y lachawdwr^ 
oddieithr geni dyn drachefn ni ddychon efe weled 
teyiuas Dduw; oddieithr eich troi chwi, a'ch gwneu- 
thur fel plant bychain/nid ewch chwi ddim i mewn i 
deyrnas nefoedd ; loan iii. 3, 5, 7; Math, xviii. 3, 
Ac OS dychon dynion heb eu hadgenhedlu garu Duw_, 
ac ufuddhau i'r efengyl^ pa fodd^ a thrwy ba beth^ yr 
ydym i wahaniaethu rhwng y rhai hynny sydd wedi 
eu hadgenhedlu, a'r rhai nid ydynt? Os ni ellir gwa- 
haniaethu y rhai sydd yn dychwelyd eu hunain, 
oddiwrth y rhai sydd yn cael eu dychw^elyd a'u cyf- 
newid gan yr Arglwydd, buasai gofyniad yr apostol 
i'r cristion dychweledig, pwy sydd yn gwneuthur rha- 
gor rhyngot ti ac avails yn gwbl ainm hereby nasol. — 
Fe'n dygir gan air anghyfeiliornus, fod yr un cyffel- 
ybrvvydd, a'run cysylltiad rhwng gweithrediadau gwir- 
foddol dynion, a'u hegwyddorion tuf^wnol, ag sydd 
rhwng natur y pren a'i iFrwyth, neu rhwng ffynon a'i 
ffrydiau; Math. vii. 16,20; lago iii. 11, \% Pan 
fyddo fFrydiau pur yn tarddu o ffynnon aflan, a drain^ 



154 
mieri^ ac ysgall_, yn dvvyn ffigys a grawnvvin ; pan 
fyddo holl natur wedi ei throi yn hollol yft y gvvrth- 
wyneb, dyna'r pryd ac nid cyn hynny, y gallwn ddis- 
gwyl i'r dyn cnawdol ddewis pethau ysbrydol. 

Ond fe ddywedir, yn gymmaint a bod dyn yn weith^ 
redydd rhydd, bod ganddo allii i ddewis y peth mae'n 
ei farnu yn fwyaf cymmwys, a'r pryd mae'n ei debyg 
oreu. — Ni'sgellir amniau nad yw dyn yn weithredydd 
rhydd, canys mae'n gyfrifedig am ei weithiedoedd. 
Ond mae gweithrediad ihydd yn gynnwysedig yn y 
gallu neu'r cynihwyster sydd gan ddyn i gymharu 
ideaa a chyfri'n well, neu roi'r rhagoriaeih i'r peth 
hynny sydd yn ymddangos (ac ystyried y cwbl) yn 
oreu iddo. Mae perfFaith rydd-did yn gynnwysedig, 
mewn bod dyn yn gallu gweithredu yn ol ei ewyllys, 
heb un trais yn cael ei osod arno. Am fod dyn yn 
greadur rhydd mae'n gweithredu bob amser yn oi ei 
feddwl, gan hynny mae gweithrediad rhydd yn brawf 
^chwanegol o anallu moesol. Canys, yn gymmaint 
a bod pethau dwyfol o ran eu gwir natur, yn anghym- 
eradwy gan bechadur heb ei adnewyddu ; gan hynny, 
fel gweithredydd rhydd, ni's gall lai na dewis y gwrth- 
wyneb, am eu bod yn fwy cyttuiicl a dymuniadau a 
gogwyddiad ei enaid. Os dywedir, *^Mae gan ddyn 
allu i benderfynu ei ewyllys ei hun, ac am hynny 
mae'r ewyllys yn gweithredu yn ol fel mae ef yn ei 
chyfarwyddo^ &c yn ganlynol fe all dewis yr hyn sydd 
ganmoladwy a rhinweddol/' Hon yn wir yw'r noddfa 
ddiweddaf sydd gan yr Arminiaid mwyaf synhwyrol. 
Nid yw'n ymddangos yn ddigon dealladwy i siarad am 
allu goruwch gallu, bwriadu i fwriadu, neu gyfarwyddo 
y peth hynny, gan ba un mae dyn yn cael ei arwain, 
neu dywys yr hyn mae'n ei ganlyn. Pa fodd bynnag, 
gadewch iddynt gael y cwbl maent yn ei ddymuno, 
etto mae anallu moesol yn aros yn uniawn fel y nod- 
wyd o'r blaen. Canys gadewch bod dyn yn cyfar- 
wyddo'r ewyllys pa fodd i wneuthur y dewisiad, mae 
et yn sicr o'i chyfarwyddo i ddewis yr hyn mae ef yn 
ei dybied oreu, neu'r hyn sydd fwyaf cyttunol ag ef 
ei hun. Gan hynny ni's gall y dewisiad ag mae ef 
yn cyfarwyddo'r ewyllys i'w wneuthur, fod yn ffafrol 



155 

i wir grefydd, tra mae pethau ysbrydol yn anghymer- 
adwy ganddo; y rhai a barharit i fod felly, C7hyd ag 
mae ei galoii heb ei hadnewyddu trwy ras. Canys 
rhaid bod gweithred gyntaf y meddwl, yr hon sydd 
yn llywodraethu'r weithred ganlynol, yn ol fel mae 
ef yn golygu'r gwrthddrych sydd i'w ddewis, a phan 
nad y w ef yn golygu gogoniant a goruwch ragoriaeth 
pethau dwyfol^ ni's gall eu dewis hwynt o flaen pob 
peth arall, canys hynny fyddai cyfri'n oreu y peth 
mae'n ddirmygu. Ac hyd nes byddo'n eu barnu hwynt 
yn well na phob peth arall, ni's gall beri i'r ewyllys 
eu dewis hwynt. Fel hyn yr ymddengys y dehr pob 
• dyn annuwiol a rhaffau ei bechod ei hun ; Diar. v. 22- 
Ymborth ar ludw y mae ; calon siomedig, a'i gwyr- 
drodd ef, fel na waredo ei enaid, ac na ddywedo, onid 
oes celwydd yn fy neheulaw ? Esai. xliv. 20. Bod y 
cyflwr ofnadwy hwn o anallu moesol yn feius, neu'n 
ddiffyg pechadurus a ymddengys oddiwrth y sylwiadau 
canlynol: 

1. Mae'n fai gwlrfoddol. Nid yw dynion yn cael 
€U cymiiiell i bechu yn groes iV tueddiadau: ond 
mae calon plant dynion yn llawn ynddynt i wneuthur 
drwg, Preg. viii. 11. Eu hiaith yw, carasom, ddieithr- 
aid, ac ar eu hoi hwynt yr awn ni ; Jer. ii. S5. Am y 
gair a lafaraist ti wrthym ni yn enw yr Arglwydd, nis 
gwrandawn ni arnat; Jer. xliv. 16. Ac Israel (medd 
yr Arglwydd) ni'm mynnai; Sal. Ixxxi. 1 1. Gelwais, 
ond nid oedd neb a'm hattebai, ar h^^d y dydd yr es- 
tynais fy nwylaw at bobl anufudd ac yn gwrth-ddy- 
wedyd; Rhuf. x. 21, y rhai a rodient y ffordfd nid oedd 
dda, yn ol eu meddyliau eu hun ; Esaia Ixv. 2, y rhai 
I a ddy wedasant wrth Dduw, cilia oddiwrthym ; a pha 
beth a wna'r Hollalluog iddynt hwy? Cilia oddi- 
[^ wrthym, -canys nid ydym yn chwenych gwybod dy 
j ftyrdd. Pa beth ydyw'r Hollalluog, fel y gwasan- 
aethom ef? a pha fudd fydd i ni os gweddiwn arno? 
Job xxii. 17. pen. xxi. 14, 15. Ni fynnwn ni y dyti 
hwn lesu i deyrnasu arnom. Diben eu cyngor yn 
erbyn yr Arglwydd, ac yn erbyn ei Grist ef yw, 
Drylliwn eu rhwymau hwy, a thaflawn eu rheiffynau 
oddiwrthym; Sal, li. 3. Yn awr os yw dynion yn 



156 

gyfrifedig am rai o'u gweithredoedd^ mae^n rhaid eu 
bod yn gyfrifedig am y rhei'ny'sydd yn wirfoddol. 
ISid yw gweithredoedd sydd heb fod yn wirfoddol^ o 
natur bechadurus; uid ydynt yn datguddio egwyddor 
ddrwg, Dychon dyn da (megis Pedr) gael ei rwymo 
trwy ddwylaw cedyrn, a'i ddwyn i le yn eibyn ex 
ewyllys, Yn yr achos hynny, nid yw'nfai ynddo ef, 
or ei gael ymysg y dynion gwaethaf^ canys mae ef yno 
yn groes Vw ewyllys neu ei dueddiad. Dychon dyn 
graslawn o bosibl fod yn orphwyllog, neu mewn llewig 
y dirdyniad^ (convulsion Jits) a phan fyddo felly, 
dychon newido ei hun neu ei gyfeillion; canys mae'r 
cyfrywynfynych yn dangosy casineb mwyaf aty rhai 
hynny ag maent yn eu parchu fwyaf pan maent yn 
eu huniawn bwyll; etto nid yw'r cyfryw weithred- 
oedd, ar eu bod yn ilwyr newidiol, byth yn cael eu 
barnu yn bechadurus^ o herwydd nad ydynt yn cael eu 
hystyried fel efFeithiau o ddrwg dueddiad, ond fel ya 
deillio oddiwrth anhwyldeb y corph. Ond mae gweith- 
redoedd ag sydd yn Uawer llai angerddol, ac yn Uai 
newidiol, yn cael eu cyfri yn bechadurus ac j^n haedd- 
ianol o gosp, pan gellir profi eu bod y n hollol wirfoddol^ 
neu'n tarddu oddiwrth ddrwg fwriad, Dychon gweith- 
redoedd sydd heb fod yn wirfoddol beri llawer o ofid; 
ond nis gellir dywedyd y gall dyn edifarhau o'u her- 
wydd, mwy nag y dychon edifarhau am nad yw'n 
iawn chwysu, neu am nad yw ergydiad y galon yn 
rheolaidd. Mae clod ac ^nglod, cosp a gwobrwy, 
yn gyssylltiedig yn unig a'r gweithredoedd hynny 
sydd yn tarddu oddiwrth dufewnol ddewisiad. Gau 
hynny ni chospir un dyn ymhellach nag y mae yu 
bechadurus, ac nid oes un weithred yn bechadurus heb 
ei bod yn tarddu oddi ar ddewisiad. Ac nid oes un 
dyn yn ganmoladwy, beth bynnag fydd y daioni a 
gaiff eraill oddiwrtho, os ymddengis fod yr hyn a 
wnaeth, naill ai yn effaith o gymhelliady neu gau ddi- 
ben. Mid oedd Mordecai dan un fath o rwymau i 
Haman, er ei fod wedi ei wisgo a gwisg y brenin, a 
gwneuthur iddo farchogaeth trwy heol y ddina^., gan 
gyhoeddi o'i flaen ef,/^/ hyn y gwneir Vr gwr y mae'r 
brenin yn mynnu ei anrhydeddu; o herwydd bod yr 



157 

hyn a wnaeth, yn groes Tw ewyllys neu ei ddewisiad, 
a'i fod yn cael ei gymmell i wneuthur felly rhag ofn 
digio'r brenin. Ac nid oedd brodyr Joseph yn gan- 
moladwy^ er eu bod yn ofFerynau iV ddyrchafu ef yn 
yr x\ipht; o herwydd^ er iddynt ei anfon ef yno, yr 
oedd eu bzcriad yn ddrwg. Nid oedd tystiolaeth y 
diafol am berthynas fabol Crist a Duw, ddim yn haeddu 
canmoliaeth fel yr oedd tystiolaeth Pedr, er bod pob 
un yr un mor wirioneddol, yr un mor llawn, ac yr un 
mor eglur^ canys yr oedd cyfaddefiad Pedr yn wir- 
foddol, a'i fwriad yn gywir. Ei fwriad ef oedd an- 
rhydeddu ei Arglwydd ; ond yr oedd Satan yn cyfa- 
ddef naill ai trwy gymhdliad, neu ynte gyda diben i 
fychanu gogoniant yr lachawdwr. Gwel Math. xvl. 
16*. Luc iv. 41. 

Yna mae'n ymddangos^ bod ymddygiad pechadurus 
dynion yn effaith o'u dewisiad; mae gweithredoedd 
pechadurus yn wirfoddol. Gan hynny nid oes un 
dyn yn fwy pechadurus nag mae'n dewis bod ; ac os 
oes unrhy w weithredoedd yn haeddianol o gosp^ neu'n 
ganmoladwy, mae'n rhaid bod y rhai hynny sydd yn 
cael eu gwneuthur yn wirfoddol, ac yn ganlynoi nid 
yw'r gogwyddiad sydd mewn dynion at ddrygioni, neu 
anallu moesol i wneuthur yr hyn sydd dda, mewn un 
modd yn esgus priodol, gogyfer a Ueihau eu heuog- 
rwydd. Ond, 

Yn ail, Mae pob esgus dros droseddwyr, ag sydd 
wedi ei sylfaenu ar anallu moesol, nid yn unig yn 
hollol annerbyniol yn ol pob rheol o uniondeb, ond 
mae'n tueddu yn union-gyrch i gadarnhau'r bai a 
gwrth-hoelio rhwymau euogrwydd. Mae dynion wrth 
natur yn dueddol iawn i guddio eu troseddau fel Adda 
(Job xxxi. 33. Gen. iii. 12) a gosod y bai yn rhyw le 
arall, a thrwj^ gymmeryd anallu moesol yn lie anallu 
naturiol, maent yn ymdrechu i lonyddu eu cydwy- 
bodau mewn pechod, trwy'r fath esgusodion a'r rhai 
canlynol : 

*^Os yw tueddiad dynion at ddrygioni, y cyfryw, 
fel na's gallant garu, ac ufuddhau i Dduw, heb gael 

O 



]58 

eu creu o newydd y'Nghrist lesu ; maent yn hytrach 
yn wrthddrychau o dosturi nag yn euog o drosedd ; 
gan hynny ni ddylid ein barnu am.yr hyn ni's gallwn 
oddiwrtho." I wneuthur y casgliad boddus hwn i 
gydsefyll^ dylid 'chwanegu y geiriau hyn: h. y. pe 
byddem yn twyllyuo, Yna buasai'r ddadl yn dda o 
blaid gweithredoedd nad ydynt yn wirfoddol, neu r/n- 
alla naturiol, canys ni fernir neb am beidio a gwneu- 
thur yr hyn nid yw'n bosibl iddynt ei wneuthur pc 
hyddent yn ezoyllysio ; ond mae'n hollol wrthvvyneb 
mevvn perthynas i anallu nioesol ; canys gwrym y 
gogvvyddiad neu'r lueddiad yw'r unig beth, oddiwrth 
ba un mae graddau yn deillio oddiwrth bob un o'r 
ddau. Drygioni moesol yw'r hyn mae Duw o angen^ 
rheidrwydd natur yn ei gashau^ ac yn mrfoddol yn ei 
ffieiddio. Mae ei dueddiad at bur deb yn anfeidrol ac 
yn anghyfntwidiol. Gan hynny nid y\\ ef yn cyme- 
lyd hyfrydwch yn ein hufudd-dod i'w ordinhadau, 
pan byddom yn eu cjflawnu mewn modd pechadurus; 
efe ddywedodd wrth Israel wrthgiliedig, arogldarth 
«ydd ifiaidd gennyf, ni aliaf oddef y newydd loerau 
uaV sabbathau, cyhoeddi cymmanfa, anwiredd ydyw^ 
sef yr uchel-wyl gyfarfod^ eich lleuadau newydd a'ch 
gwyHau gosodedig a gasaodd fy enaid; y maent yn 
faich arnaf, bhnais yn eu dwyn, (Esai. i. 13, 14.) 
Nid oes un dyn ag sydd yn ei uniawn bwyll yn barnu, 
nad yw'r Jehofa yn ogoneddus mewn sancteiddrwydd, 
o herwydd bod tueddiad yn ei natur at anfeidrol bur- 
deb, ac na's gall lai na chasau pechod ; neu o herwydd 
na's gall fod yn gelwyddog, ac na's gall wadu ei hun, 
gan %nny ni raid addynedu gyda Dafydd i foliuiu ei 
wirionedd. Sal. Ixxi. 22. "Pwy ynte ag sydd yn 
meddu ar ryw radd o reswm, gwirionedd, a gwedd- 
eidd-dra, a ddychon ddadleu fel hyn ? Nid ydwyf yn 
hollol ddrygionus, canys mae ynof gasineb cryf a 
pharhaus at yr hyn sydd dda, 

Os yw cariad cryf at bechod, a chasineb at sanct- 
ciddrw}dd, yn pennodi diniweidrwydd, neu yn rhydd- 
had oddiwrth gamwedd ; y geiynion penafW J)d\xw a 
phob cyfiawnder, neu'r rhai sydd yn fwyaf amlwg yn 



159 
blant y Diafol^, yw'r rhai sydd yn lleiaf agored i gosp- 
edigaeth. 

Os y w anewyllysgarwch i wneuthur ei ddyledswydd, 
yn rbyddhau dyn oddiwrth y rhwymau sydd arno i 
ufuddhau^ gallasai'r gv\as diog gael rhesymau anwrth- 
wynebol i amddiffyn ei rodiad, canys gallasai ddywe- 
dyd (ac yn ddiau gallasai roddi digonol brawf pe bu- 
asai'n angenrheidiol) na bu ef erioed yn ei holl fywyd 
yn chwennych gweithio^ ond bod ynddo bob amser 
gasineb at waith caled, ac hyd yn hyn na's gellir ei 
blygu atto, am ei fod yn groes iV dueddiad ; a'i fod 
yn cael ynddo ei hun boh amser cyn belled ag mae'n 
cofio, wrthwynebrvvydd tufewnol a pharhaus at y cyf- 
ryw beth. Gallasai 'chwanegii^ Syr, pan byddo gwaith 
yn hyfryd gennyf, mi a'i gwnaf ef, ond hyd nes bydd 
hynny, ni's gellwch fod mor afresymol a fy meio, gaa 
ein bod yn cael ein dysgu hyd yn oed mewn materion 
crefyddol nad oes dim yn ddyledswydd, ymhellack 
nag mae'n cyd-ymagweddu dL^niweAAidiA, Yrwyfya 
caru disgwyl ar eraill, tra maeni hwy yn gweithio, a 
gobeithio y caniattewch i mi weithredu yn ol fy nu- 
eddiad naturiol, heb ei gymmeryd yn sarhad. Gall- 
asai'r gwas fFroen-uchel ddywedyd hefyd, gobeithio 
syr y gofeddwch i mi wneud fel y mynnwyf, canys ni 
cherais i erioed gael fy mistroliy yr oeddwn bob amser 
o y^hxydi uchel, ac hyd yn oed ynavvr mae ynwyf du- 
eddiad cryf a mawr ddymuniad am gael anrhydedd 
ac awdurdod. Mi ewyllysiwn pe byddech, ac am 
hynny ni's gallaf lai na gobeithio y bydd i chwi ystyr- 
ied eich hunan o hyn aUan megis dan fy nghyfarwy- 
ddyd. A raid i'r lleidr cyhoeddus gael ei ryddhau, o 
herwydd ei fod dros hir amser dan bwer nerthol du- 
eddiad i niweidio ei gymmydogion? Neu a ydyw'r 
llofrudd yn llat euog o herwydd ei Aymuiex greulon? 
Pe addefid y fath egwyddor, cei bob llywodraeth foesol 
ei dadymchwelyd, gallai pob un wneuthur fel y myn- 
nai heb fod yn ddarostyngedig i gosp, yn enwedig y 
rhai o dymmerau mwyaf diffaith. Ac os felly, ysgat- 
fydd na bydd neb yn haeddu llai cospedigaeth na'r 
Diafol ei hun. 



160 

Ond fe allai y dywedir, ^^Mae ein casineb at Dduw 
wedi ei drosglwyddo i ni oddiwrth ein rhieni cyntaf, 
a chwedi ein geni felly, gan hynny yr ydym yn go- 
beithio y dangosir i ni fFafr, gan fod ein camwedd per- 
sonol trwy hynny yn cael ei leihau." Pe byddid yn 
dadleu dros dosturi, o henvydd anallu naturiol^ neu, 
ryw ddifFyg naturiol a thrallod eg sydd yn cydfyned a 
galluoedd corph neu feddwl, byddai rhesymoldeb y 
ddadl yn ymddangos yn dra amlwg, a gellid yn hawdd 
ei chyfaddef. Ond pechod sydd ddrwg moesoly ac 
ni's gellir ei wneuthur heb gydsyniad yr ewyilys, neu 
heb fod y tueddiad yn bechadurus. Nid j^w'r esgus 
uchod ond gau esponiad. Yr un peth yw a phe byddai 
i ddyn ddywedyd pan mae'n cael ei gyhuddo am 
uchel-fradwriaeth ; *^Yr wyf, mae'n wir, yn cael fy 
nghyfrif yn fradwr, ond gobeithio, gogyfer a lleihau 
fy nghamvvedd, y bydd i chwi ystyried fy mod yn 
eppil ac yn un o had y rhai drygionus, yr oedd fy 
nhylwyth trwy eu hoU genedlaethau yn wrthryfelwyr 
yn erbyn eu brenin. Gan hynny ni ddarfu i mi 
wneuthur ond yn unig yr hyn a wnaeth fy hynafiaid 
o'm blaen i. Gobeithio yr ymddygwch yn dirion tu 
ag attaf, o herwydd bod fy anifyddlondeb (os rhaid ei 
alw felly) fel anhwyldeb trwy'r holl dylwyth. Heblavv 
hyn, yr hyn a wnaethym, a darddodd oddiwrth wieidd- 
iol elyniaeth yn fy nghalon at y brenin, ei ganlynwyr 
a'i lywodraeth, am yr hyn nis dylwn gael fy raeio, o 
herwydd bod fy nheidau bob amser fel finnau wedi 
dangos llwyr fwriad i ddadymchwelyd y llywodraeth ; 
ac OS yw'n bosibl diorseddu'x brenin^ a'i ddvvyn ef a'i 
boll hiant a'i ddeiliaid dan dragywyddol ddirmyg, 
Ac ymhellacb, am fod fy nhymmer a'm tueddiad y 
cyfry w ag y maent nis ga//«/ymostwng i'w azcdurdod, 
nabod yn 7'hwymedig i'w drugaredd, canys mae hollol 
gasineh yn fy nghalon at yr hyn yw^ yr hyn otdd, yr 
hyn mae'n ei wneuthur^ a'r hyn mae'n ei ddywedyd. 
Gan hynny os oes un rhyw rinwedd yn fy ngelyniaeth 
fy hurt, neu elyniaeth fy nhddy yn erbyn y brenin a'i 
ddtiliaidy gogyfer ag esgusodi neu leihau y camwedd, 
(yr hyn yn ddiau a ddylid ei ganiattau yn fy ffafr) go- 



beithio yn ol cyfraith cyfiawnder, na bydd fy nghosp 
(os gellir yn gyfiawn ei gosod) ond ysgafn." Os yw'n 
sarhad i synwyr naturiol, ac yn groes i bob rheol 
uniondeb ym mysg dynion^ i ddadlau rhyddhad oddi- 
wrth gosp^ o herwydd drygionus dymmer y troseddwr^ 
neu ddrygioni ei hynafiaid^ pa mor arswydus ynte yw 
tvvyll y rhai sydd yn dirnad nas gallant gael eu tria 
gan Dduw fel drwgweithredwyr, o herwydd andllu 
moesol, neu ddrygioni eu calonau. 

Heblaw hyn^ os yvv drygioni calonau dynion^ neu 
eu ffiaidd dueddiadau, yn eu rhyddhau oddiwrth gam- 
wedd, neu'n eu diogelu rhag cosp, nis gellir barnu eu 
bod yn galonau drwg, yn gymmaint a bod eu hedd- 
wch presenol a'u gobaith rhagllazc yn ymddibennu 
arnynt. Mae'n debyg nad ydynt yn galonau newidiol, 
ond yn gwbl lesiol, yn enwedig os byddant yn ddigon 
diffaith. Nid yw'r cyfryvv bersonau yn chwenych 
gwybod eu bod yn myned ymlaen mewn crefydd fel 
ag y maent. Nis gallasent bechu heb alaru^ gobeithio 
beb sanctelddrwydd, credu heb dystiolaeth , ac ymoV' 
fokddu mewn dim; ond trwy gynorthwy calon ddryg- 
ionus. Nid ydynt yn credu eu bod yn fwy twyllodrus 
na dim arall, ac yn ddrwg diobaith, a'u bod yn gyfrif" 
edig i Dduw o herwydd eu drygioni hwynt. Maent 
yn ystyried eu calonau llygredig^ a'u ffiaidd dueddiadau 
fel eu cyfeillion gorau^ y rhai sydd yn cyfiawnhau ac 
yn sancteiddio esgeulustra dyledswydd, a chyflawniad 
pechod, fel peth ysgafn. Mae'r hoU Iwyth o broffes- 
vvyr pen-ryddion, diog, gwag, ac ofer, debygid yn ys- 
tyried ac yn defnyddio eu calonau drygionus^ fel ys- 
tafell dywyll, neu fasnach-dy cuddiedig^ He maent yn 
gobeithio cuddio eu camweddau^ pa rai cyn gynted ag 
maent yn cael eu gwneuthur, sydd yn cael eu symud 
yno, gan erfyn na ddeuant byth i'r golwg drachefn, 
ond y byddant yn ddiogel tan glo o amryfysedd ca* 
darn, tan ofal cnawdol hyder, yr hwn sydd yn cario 
allwedd rhyfyg, a'r hwn sydd Arglwydd ar yr hoU 
ddodrefn. 

Ond pa mor groes yw cyhoeddiadau'r hollalluog, yr 
hwn sydd yn dywedyd, Aberth y rhai anawiol si/dd 

o 3 



d 



1(32 

ffiaidd, PA FAINT MWY, pan offry^nmant mewn m,e- 
DDWL drwg; Diar. xxi. 27. Dywedodd yn ei galon^ 
anghofiodd Duw; cuddiodd ei wyneb, ni wel byth. 
Nid ymofyni. Gwel Sal. x. 1% \S, 15. Hyn a wnaeth- 
ost^ ac mi a dewais; tybiaist dilhau fy mod yn gwbl 
'fel ti dy hun^ ond mi a'th argyhoeddaf, ac a'u trefnaf 
o flaen dy lygaid; Sal. L 21. Hefyd calon meibion 
dyriion sydd yn llawn drygioni^ ac ynfydrwydd sydd 
yn eu calon^ tra fyddant fyw^ ac ar ol hynny maent 
yn myned at y meirw. — Ond gvvybydd y geilw Duw 
di i'r farn am hyn oil; Preg. ix. S, pen. xi. 9- 

I ddiweddu^ 

Yr ydys yn gobeithio y bydd i'r sylwiadau ucbod, 
trwy ddwyfol fendith^ gynorthwyo'r crist'nogion gvvein- 
ion, mewn perthynas i'r pyngciau canlynol. 

1. I olygu a rhyfeddu uniondeb a chyfiawnder lly- 
wodraeth y Jehofah, am nad yw'n gofyn dim ag s^^dd 
uwchlaw gallu naturioi ei greaduriaid ; ac etlo yn par- 
hau i ofyn perfFaith ufudd-dod, ac nid yn y mesiir 
Ileiaf yn cyfnewid ei ddeddf sanctaidd^ i'r diben i gy- 
fatteb tueddiadau gwrthun ei ddeiliaid gwrthryfelgar, 
yr hyn fyddai'n dinistrio pob idea o awdurdod^ ac yn 
tynnu i lawr anrhydedd yr HoUalluog. 

2. Yr angenrheidrwydd o nerthol weithrediadau yr 
Ysbryd Glan gogyfer a chyfnewid gogwyddiad a thu- 
eddiadau dynion_, trwy eu haileni^ neu eu creu hwynt 
o newydd y'Nghrist lesu^ a gvveithio ynddy nt ewyllysio 
a gweithredu o'i ewyllys da ef. Canys cyn cyfnewid 
tueddiad y pechadur^ cyn ei eni drachefn, a'i wneuthur 
yn greadur newydd^ nis gall fod ganddo wir gariad at 
Dduw, nac hyfrydwch yn ei gyfraith^na golwg gym- 
eradwyol ar Grist a'iefengyl ogoneddus. Acetto nidyw 
yr cyfnewidiad a wnaethpwyd ddim yn dinistrio rhydd- 
did naturioi yr ewyllys; ond mae ef yn gweithredu yn 
awr yn wahanol i'r modd ag oedd ef o'r blaen^ oddi ar 
wahanol ddewisiad. 

3. Trwy wneuthur gwahaniaeth rhwng gallu natur- 
ioi a gallu moesol, gellir nid yn unig amddiffyn go- 
ruchel ras yn erbyn pob cyfrwys yraosodiad^ ond mae'n 
ymddangos yn anfeidrol ogoneddus ac yn hoUol rydd. 



k 



163 

Mewn pob yslyriaeth mae'n gwbl rhyfeddol^ canys y 
rhai hynny a gedwir, oeddent nid yn unig yn hollol 
druenus_, ond yn droseddwyr anesgasodol, ac fe] y cyf- 
ryw yr oeddent dan farn luarwolaeth diagywyddol, ac 
Did oedd y gobaith lleiaf iddynt gael eu gwared^ oni 
buassai i ras barattoi cymmorth ar eu rhan. Os 
edrychir ar amryvviol ranau'r iechawdwriaeth fawr, 
mae'n ymddangos yn gyfan gwbl o ras^ anfeidrol, an- 
haeddiannol dosturi^ a rhyfeddol driigaredd, ond ni 
byddai'r peth feliy^ oni bai fod marwolaeth foesol yn 
gyflwr pechadurus."^ 

4. O herwydd hynny mae annogaethau ysgrythyrol 
i ffydd ac edifeirwchy yn ymddangos yn gwbl gyson, 
ond ni's gallesid byth eu hamddiffyn pe buasai cam^ 
wedd yn tarddu oddiwrth anallu naturiol, ac nid oddi- 
wrth anallu moesol, canys yn yr achos hynny^ buasai 
yr un mor fFoled i alw ar bechaduriaid i edifarhau^ ag 
annog dyn dall i edifarhau^ o'i fod gwedi arcs cyhyd 
mew^n tywyllwch^ ac erieed heb weled harddwch y 
greadigaeth. Ac nid llai afresymol fyddai ymdrechu 
profi bod seguryd yn gam wedd yn y meirw^ am eu 
bod gwedi gorwedd cyhyd yn y bedd, pan mae cym- 
maint o eisiau eu cymmorth at waith a rhyfel. Tra 
yr ydys yn golygu pechod fel yn gynnwysedig mewn 
diffyg natiiriol, neu fyrdra yn y pwerau naturiol^ ni's 
gall edifeirwch byth ymddangos yn rhesymol ac yn 
gyfreithlon. Canys yr jj^jyt peth yw bod dyn yn cym- 
meryd arno edifarbau^ pan ar yr un pryd mae'n ystj-r- 
ied bod ei fai yn gynnwysedig mewn diffyg naturiol^ 
yr hyn nid yw'n bosibl iddo ei wella, pe bijddai yn 
eziDyllysio, yr un peth yw hynny a phe byddai dyn 
byddar yn ystyried ei hun yn di'^ phec had ur us am nad 
yw ef wedi clywed heddyzo^ ond yn addynedu na bydd 
ef yn euog o'r un pechod y foru. Yn wir fe debygid 
bod yn rhaid cael diffyg mawr mewn deall dyn/cyn 
y gallo benderfynU;, bod y fath edifeirwch^ y cyfryw 

* Those who want to see the subject of grace treated in a mas- 
terly manner, and set in a clear convincing light, I would recom- 
mend to their perusal a book, entitled *^ The reign of Grace/' 
by A, Booth, London, 



M 



164 

ag mae'r ysgrythyr yn ei orchymyri;, a'r cyfryw ag 
inae'r duwiolion yn meddu arno. Ond mae gwir ed- 
ifeirwch neu dristwch am bechod^ yn tarddu oddiwrth 
halogrwydd gwirfoddol, ac yn ymddangos yn rhe- 
symol, ac y'mhob fFordd yn addas, canys nid yw dy- 
ledswydd mewn un modd gwedi cael ei chymmedroli 
at ein hanallu moesol, neu'n Uai rhwymedig, o herwydd 
ein hanewyllysgarwch at ddaioni. 

o. Mae'r athrawiaeth o allu naturiol a moesol, wedl 
ei chymhwyso i roi a gweinyddu mawr galondid i'r 
rhai sydd yn ceisio, a chysuro y rhei'ny sydd wedi eu 
gwir gyssegru i Grist, canys fel na's dychon neb ddy- 
fod atto ef, ond y cyfryw a dynnir gan y Tad ; gan 
hynny mae dymuniadau ysbrydol ar ol lesu^ ac hyf* 
rydwch mewn crefydd^ yn brawf o gyfnewidiad gras- 
lon, tueddiadau sanctaidd^ neu galon newydd. 

Na thralloder chwi, am nad yw'ch galluoedd natur- 
iol ond gweinion, na'ch doniau ond ychydig. Canys 
mae gwir ras yn llawer mwy rhagorol na'r cynheddfau 
goreu, neu'r talentau mwyaf disglair. Gan hynny 
ymorfoleddwch bod yr Arglwydd gwedi dangos i chwi 
ffordd fwy ardderchog. — Pwy a farnodd ddydd y 
pethau bychain ? Dychon y byd halogedig^ a phro- 
ffeswyr beilchion wneuthur felly^ ond Duw ni's gwna. 
Mae'r rhai sydd yn caru'r lachawdwr, ac i ba rai mae 
ei berson, ei waed, a'i ufudd-dod yn werthfawvy a'i 
fFyrdd yn hyfryd, y rhai sydd a'u dymuniad i rodio yn 
ostyngedig ger bron Duw yn ilwybrau purdeb •, er bod 
y cyfryw yn fynych yn tramcwyddo, yn fynych yn 
cael eu digaloni, ie, er iddo gwympo, ni Iwyr fwrir 
ef i lawr ; Sal. xxxvii. 24, ond efe a ddeil ei ffordd, 
ac a Y'hwanega gryfder ; Job. xvii. 9. Canys ceidwad 
ac arweinydd Israel a ddywedodd^ a rodio'r ffordd, pe 
byddent ynfydion, ni chyfeiliornant. Goddiweddant 
lawenydd a hyfrydwch, a chystudd a galar a ffy ym- 
aith; Esai. xxxv. 8, 10. Mae'r rhai nad ydynt yn 
gallu dadleu dros Dduw^ ond caru meddwl am ei enWy 
yn werthfawr yn ei olwg. A hwy a fyddant yn eiddo 
fi, medd yr Arglwydd, y dydd y gwnelwyf briodoledd ; 
MaK iii. l6, 17. Gan hynny nac ofna, tydi bryf Jacob. 



k 



165 

6. Mae'r credadyn cryf, beth bynnag yw ei ddoniau 
a'i ras trwy hynny yn cael ei arwain i amryw o ystyr- 
iaethau buddiol a gostyngedig. Os yw ei ddoniau 
naturiol yn rhagori ar eraill, mae ef tan yr un angen- 
rheidrwydd parhaus i ddisgwyl wrth, ac hyderu ar yr 
Arglwydd^ am raslawn ddylanwad, ag yw y rhai 
gwanaf eu cynneddfau; canys dychon dyn fod yn 
gryf mewn deally ac yn wan mewn moesoldeb. Dy- 
chon gras fod yn llesg ac yn wanaidd^ He mae doniau 
naturiol yn fy wiog ac yn gryf. 

Tra mae'r cristion yn ddeiliad pechod^ ac yn teimlo 
gogwyddiad at ddrygioni, efe a wel yr angenrheid- 
rwydd o wylied yn wastadol,, o edifarhan, a gweddio, 
a llefain yn fynych gyda Phaul, Ys truan o ddyn wyf 
fi! Cariys er nad yw'n gwbl dan arglwyddiaeth pe- 
chod, etto mae'n teimlo ac yn galaru o herwydd an- 
ewyllysgarwch at ddaioni, a thueddiad at ddrwg. 
Felly pan mae'n ewyllysio gwneuthur daioni^ mae'r 
drwg yn bresenol gydag ef. Mae ef yn ddeiliad i 
ddwy wahanol duedd^ gan hynny ni's gall wneuthur y 
pethau y mae'n ei ewyllysio. Mae ei addynedau yn 
llesg, ei gyssuron yn anwadal_, am fod ei serchiadau 
yn ansafadwy, ac heb eu sancteiddio ond mewn rhan. 
Rhai prydiau maent yn esgyn i fynu i'r nef ac fel pe 
byddent wedi eu sefydlu ar y pethau uchod, ond yn y 
man maent yn syithio lawr at bethau daearol; ac yna 
mae'n achwyn, ac yn gweddio fel Dafydd, gan ddy- 
wedyd, Glijnodd fy enaid wrth y llwch, bywha fi yn 
ol dy air, Mae ef yn deimladwy, ac mae'n ddiogel 
ganddo, nas gall ef wneuthur dim heb Grist; etto 
nid yw ef yn ystyried, yr anxillu hynny fel yn esgus 
digonol am esgeuluso ei ddyledswydd, neu wneuthur 
amryfysedd. Nid yw'n bendithio ei hun am fod gan- 
ddo galon ddrwg, lie y dychon gadw yn ddiogel ei 
anwireddau, a thrwy hynny lonyddu ei gydwybod* 
Ond pechod ei galon sydd yn ojid i'w enaid, ac yn 
bla gwastadol iddo. Mae ef yn wrthddrych o'i gasi- 
neb, ac yn achos o'i alarnad dirgel a diragrith: canys 
mae'r dyn da yn cael ei ddysgu i ystyried diffygiadau 
motsolyfel canmeddau anesgusodoL 



165 

Mae*n hiraethu am y nef^ am ei fod yn lie o burdeb 
lie caifF ei ryddhau oddiwrth bechod, yn gystal ag 
oddivvrth ofid. Tra mae yn y corph nid yw'n ysty- 
ried ei hun yn y lie y dylai fod, nac fel y dylai fod ; 
gan hynny mae ef yn dymuno ymadael a bod gyda 
Christ, canys llawer gwell ydyw. A'r hwn sydd yn 
tystiolaethu y pethmi hyriy sydd yn dywedyd, Yn wir, 
yr wyfyn dyfod arfrys : mae ei galon yntef yn atteb. 
Amen, yn wir, tyued Arglwydd Iesu» 



DIWEDD. 



^ 



LLYFRAU CYMRAEG 

AR WERTH 

Gan W. Williams^ ym Merthyr Tydfil. 

Y BIBL mawr, (pedwar plyg) ynghyd a Sylwiadau y di- 
weddar barchedig Mr. Peter Williams ar bob Penned, 

wedi ei rwymo mevvn Croen Llo , . . . 110 

Y TESTAMENT NEW YDD,pris wedi ei rwymo .040 
HANES PLEIDIAU Y BYD CRISTNOGOL, yng- 

hyd ag Annogaetli i Hynawsedd Crefyddol, gan John 
Evans, A.M. — pris wedi ei wnio mewn Papur glas .0 3 

DULL PRIODAS YSPRYDOL, rhwng Siioh a Sion/ 
yn dangos Tragywyddol Gariad Siloh, Mab y Brenin 
Alpha, at Ferch yr hen Amoriad, pris . , . 6 

IMMANUEL; neu ddirgelwch dyfodiad Mab Duw yn y,^ 
cnawd. Gan y gwir barchedig Dad yn Nuw, James 
Lusher, gynt Arch-esgob Armagh, yn yr Iwerddon, prig 6 

GWEDDI YR ARGLWYDD, wedi eu Hegluro, mewn ^ 
amryw ymadroddion, neu Bregethau byrion. O waith 
y gwir barchedig Dad George Griffith, D. D. diweddar 
Esgob Llanelwy, pris . . . , . .016 

SICRWYDD FFYDD, wedi ei agoryd a'i gymhwyso; 
sef, sylwedd amryw Bregethau ar Heb. x. 22. Gan y. 
Parch, Ebenezer Erskine, A, M. Gweinidog yr Efengyl 
yn Sterling, yn Scotland, pris . , . . 10 

CANIADAU Preswylwyr y Graig; neu HYMNAU de- 
wisol, ar Destunau efangylaidd, pris . . .008 

YR UDGORN ARIAN i ddeffroi y Gwersyllbedd i gycli- 
wyn ar ol y Golofn. Gan Joseph Alleine, Gv/einidog 
yr Efengyl, pris ; , o 1 

CYSSONDEB Y PEDAIR EFENGYL: gyd^g agoriad 
byr, a Nodau athrawus, ar yr hyn a dybir dywyllaf ac 
anhawsaf ynddynt. Yn y blaen y mae hefyd rag-draeth= 
awd buddiol yn arwain at y Cyssondeb, gan osod Hanes 
y wir Grefydd a'i Uewyrchiad fwy-fwy trwy bob Oes er 
dechrcuad y Byd. Chwanegwyd hefyd Rif-res yr Am- 
seroedd. Gan John Evans, Athraw yn y Celfyddau, 
pns . . . . . , . . .060 



LLYFRAU CYMRAEG. 

c£.s.d. 
GRAMADEG CYMRAEG, pris . . .))(?* 10 
An English and Welsh VOCABULARY; or an easy 
Guide to the ancient British Language. By Thomas 
Evans.— To which is prelixed a GRAMMAR of the 
Welsh Language. By Thomas Richards, price , 2 6 
DRYCH Y PRIF OESOEDD, pris . . . 3 6 

OES LYFR, pris 10 

HAN ES By wyd a Marwolaeth loan Banyan, pris . 10 
HANES Y BYD a'r Amseroedd, pris . , .010- 

Y WISG WEN ddisglaer, pris . . . .02 

Y CWESTIWN MAWR wedi ei Atteb, pris . .00 

Y TRI ADERYN, pris . ; . . . 1 
HYMNAU, gan John Thomas, pris . , . . t 
Dewisol GANIADAU^r Oes hon, pris . , . 2 
TAITH Y PERERlN,ls.3c. wedieiwnio;wedieirwymoO 2 

Y BARDD CWSG, pris . . . . . 10 
CANIADAU ar y Testunau canl^/nol, sef, Cynghorion, 

Galarnadau, Annerchiadau, &c. A gyfansoddwyd gan 
William Moses, pris . . . . . .010 

HYFFORDDIANT iV Anllythyrenog i ddysgu darllain 

Cymraeg, pris 3 

t^^ Pris da yu cael ei roddi am hen Lyfrau, gan W, Williams, 
ym Merthyr Tydfil. 



Argraphwyd gan W. Williams, Merthyr Tydfil. 



>^^n:-2^ 




V 



Oo^ 



c> 














-^: xOq 



\^ '^^. 









.0- 












V> ,^\^^ 








i7 ,| 


,A^ 


'?- 


1 


'^^ 


.A 


■'^^ 


t- 


"'^> 


^ 




^<. 


c,^- ■ , " 


^j'~ 


■^' 


'x 


■'■^ 


<^- 


U. ■- 




,' " 


^''; 





.A>' -/^. 






'A V' 






vV ''^ 



'^^;. ■.^' ^ 












^ 



■Wt"^ /'-^ • ..'■ 









' -f 



*-■•' .> 



*^ .-vsa- ^„„. '■;«!%/- *'< 







